{"id":7063,"date":"2017-02-23T17:56:22","date_gmt":"2017-02-23T17:56:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.wma.net\/wp-content\/uploads\/2016\/11\/ethics_manual_polish.pdf"},"modified":"2017-02-23T17:56:22","modified_gmt":"2017-02-23T17:56:22","slug":"ethics_manual_polish","status":"inherit","type":"attachment","link":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/ce-que-nous-faisons\/education\/manuel-dethique-medicale\/ethics_manual_polish\/","title":{"rendered":"ethics_manual_polish"},"author":2,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"acf":[],"description":{"rendered":"

ethics_manual_polish<\/a><\/p>\n

1
\n\u015aWIATOWE STOWARZYSZENIE LEKARSKIE
\n(WORLD MEDICAL ASSOCIATION)
\nPODR\u0118CZNIK
\nETYKI
\nLEKARSKIEJ
\n2
\n\u00a9 Copyright by World Medical Association, Inc 2005.
\nWszelkie prawa zastrze\u017cone. \u017badna cz\u0119\u015b\u0107 tej publikacji nie
\nmo\u017ce by\u0107 reprodukowana, przechowywana w systemie
\narchiwizacji i wyszukiwania danych lub przekazywana w
\njakiejkolwiek formie b\u0105d\u017a za pomoc\u0105 jakichkolwiek urz\u0105dze\u0144
\nelektronicznych, kopiuj\u0105cych, nagrywaj\u0105cych lub innych, bez
\nuprzedniej, pisemnej zgody \u015awiatowego Stowarzyszenia
\nLekarskiego \u2013 World Medical Association, Inc.
\nNiniejsza wersja jest przek\u0142adem z j\u0119zyka angielskiego.
\n\u015awiatowe Stowarzyszenie Lekarskie nie ponosi
\nodpowiedzialno\u015bci za \u017cadne b\u0142\u0119dy wynikaj\u0105ce z t\u0142umaczenia.
\nPodr\u0119cznik jest publikacj\u0105 Dzia\u0142u Etyki \u015awiatowego
\nStowarzyszenia Lekarskiego (WMA). Zosta\u0142 napisany przez
\nJohna R. Willamsa, dyrektora Dzia\u0142u Etyki WMA. Tre\u015b\u0107
\nniekoniecznie odzwierciedla stanowisko WMA, chyba \u017ce jest
\nto wyra\u017anie i jednoznacznie wskazane.
\nPrzek\u0142ad na j\u0119zyk polski zosta\u0142 dokonany na zlecenie
\nNaczelnej Izby Lekarskiej.
\nPrze\u0142o\u017cy\u0142 Marek Szewczy\u0144ski.
\n3
\nSPIS TRE\u015aCI
\nPodzi\u0119kowania
\nPrzedmowa
\nWprowadzenie
\nCo to jest etyka lekarska?
\nPo co studiowa\u0107 etyk\u0119 lekarsk\u0105?
\nEtyka lekarska, profesjonalizm lekarski, prawa cz\u0142owieka i prawo
\nKonkluzja
\nRozdzia\u0142 I – Podstawowe cechy etyki lekarskiej
\nCele
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w medycynie?
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w etyce lekarskiej?
\nKto decyduje, co jest etyczne?
\nCzy etyka lekarska zmienia si\u0119?
\nCzy etyka lekarska jest r\u00f3\u017cna w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach?
\nRola WMA
\nJak WMA decyduje, co jest etyczne?
\nJak jednostki decyduj\u0105, co jest etyczne?
\nKonkluzja
\nRozdzia\u0142 II \u2013 Lekarze a pacjenci
\nCele
\nAnaliza wybranego przypadku
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w relacji lekarz \u2013 pacjent?
\nSzacunek i r\u00f3wne traktowanie
\nKomunikowanie si\u0119 i zgoda pacjenta
\nDecydowanie za pacjent\u00f3w niezdolnych do podj\u0119cia \u015bwiadomej decyzji
\nTajemnica lekarska
\nKwestie zwi\u0105zane z pocz\u0105tkiem \u017cycia
\nKwestie zwi\u0105zane z ko\u0144cem \u017cycia
\nPowr\u00f3t do analizy wybranego przypadku
\n4
\nRozdzia\u0142 III \u2013 Lekarze a spo\u0142ecze\u0144stwo
\nCele
\nAnaliza wybranego przypadku
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w relacji lekarz \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo?
\nPodw\u00f3jna lojalno\u015b\u0107
\nAlokacja \u015brodk\u00f3w
\nZdrowie publiczne
\nZdrowie globalne
\nPowr\u00f3t do analizy wybranego przypadku
\nRozdzia\u0142 IV \u2013 Lekarze a inni lekarze
\nCele
\nAnaliza wybranego przypadku
\nWyzwania dla autorytetu lekarskiego
\nStosunki z kolegami lekarzami, nauczycielami oraz studentami
\nZg\u0142aszanie niebezpiecznego lub nieetycznego post\u0119powania
\nStosunki z przedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych
\nWsp\u00f3\u0142praca
\nRozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w
\nPowr\u00f3t do analizy wybranego przypadku
\nRozdzia\u0142 V \u2013 Badania naukowe w medycynie
\nCele
\nAnaliza wybranego przypadku
\nZnaczenie bada\u0144 naukowych w medycynie
\nBadania naukowe w praktyce lekarskiej
\nWymogi etyczne
\n– Zgoda Komisji Etycznej
\n– Warto\u015b\u0107 naukowa
\n– Warto\u015b\u0107 spo\u0142eczna
\n– Ryzyka i korzy\u015bci
\n– \u015awiadoma zgoda
\n– Poufno\u015b\u0107
\n– Konflikt r\u00f3l
\n5
\n– Rzetelne przedstawianie rezultat\u00f3w
\n– Ujawnianie nieprawid\u0142owo\u015bci
\n– Nierozwi\u0105zane kwestie
\nPowr\u00f3t do analizy wybranego przypadku
\nRozdzia\u0142 VI \u2013 Konkluzja
\nObowi\u0105zki i prawa lekarzy
\nObowi\u0105zki wzgl\u0119dem samego siebie
\nPrzysz\u0142o\u015b\u0107 etyki lekarskiej
\nZa\u0142\u0105cznik A \u2013 Glosariusz
\n(obejmuje s\u0142owa wyst\u0119puj\u0105ce w tek\u015bcie wyr\u00f3\u017cnione kursyw\u0105)
\nZa\u0142\u0105cznik B \u2013 Materia\u0142y z zakresu etyki lekarskiej w Internecie
\nZa\u0142\u0105cznik C \u2013 \u015awiatowe Stowarzyszenie Lekarskie (WMA):
\nRezolucja w sprawie w\u0142\u0105czenia etyki lekarskiej i praw cz\u0142owieka do program\u00f3w
\nnauczania uczelni medycznych na \u015bwiecie, oraz
\n\u015awiatowa Federacja do spraw Kszta\u0142cenia Medycznego:
\nGlobalne standardy podniesienia jako\u015bci \u2013 podstawowe kszta\u0142cenie medyczne
\nZa\u0142\u0105cznik D \u2013 Wzmocnienie nauczania etyki na uczelniach medycznych
\nZa\u0142\u0105cznik E \u2013 Dodatkowe analizy wybranych przypadk\u00f3w
\n6
\nPodzi\u0119kowania
\nDzia\u0142 Etyki WMA jest g\u0142\u0119boko wdzi\u0119czny nast\u0119puj\u0105cym osobom za przedstawienie
\nobszernych i przemy\u015blanych uwag do wcze\u015bniejszych projekt\u00f3w niniejszego
\nPodr\u0119cznika:
\nProf. Solly Benatar, Uniwersytet w Kapsztadzie, RPA
\nProf. Kenneth Boyd, Uniwersytet w Edynburgu, Szkocja
\nDr Anntte J. Braunach-Mayer, Uniwersytet w Adelajdzie, Australia
\nDr Robert Carlson, Uniwersytet w Edynburgu, Szkocja
\nPan Sev Fluss, WMA i CIOMS, Genewa, Szwajcaria
\nProf. Eugenijus Gefenas, Uniwersytet w Wilnie, Litwa
\nDr Delon Human, WMA, Ferney-Voltaire, Szwajcaria
\nDr Girish Bobby Kapur, Uniwersytet Jerzego Waszyngtona, Waszyngton, USA
\nProf. Nuala Kenny, Uniwersytet Dalhousie, Halifax, Kanada
\nProf. Cheryl Cox Macpherson, Uniwersytet \u015bw. Jerzego, Grenada
\nPani Mareike Moeller, Wy\u017csza Szko\u0142a Medyczna w Hanowerze, Niemcy
\nProf. Ferenc Oberfrank, W\u0119gierska Akademia Nauk, Budapeszt, W\u0119gry
\nPan Atif Rahman, College Medyczny Khyber, Peszawar, Pakistan
\nPan Mohammed Swailem, Wydzia\u0142 Medycyny, Banha, Egipt, oraz jego 10 student\u00f3w,
\nkt\u00f3rzy wskazali s\u0142ownictwo, z kt\u00f3rym nie s\u0105 obeznane osoby, dla kt\u00f3rych angielski
\nnie jest j\u0119zykiem ojczystym.
\nDzia\u0142 Etyki WMA jest cz\u0119\u015bciowo wspierany
\npoprzez grant edukacyjny firmy Johnson & Johnson.
\n7
\nPrzedmowa
\nDr Delon Human
\nSekretarz Generalny
\n\u015awiatowego Stowarzyszenia Lekarskiego (WMA)
\nNie do pomy\u015blenia jest, \u017ce pomimo i\u017c tw\u00f3rcy etyki lekarskiej, tacy jak Hipokrates,
\npublikowali swe dzie\u0142a ponad 2000 lat temu, zaw\u00f3d lekarski jak dotychczas nie mia\u0142
\npodstawowego, powszechnie stosowanego programu do nauki etyki lekarskiej.
\nNiniejszy, pierwszy Podr\u0119cznik Etyki WMA ma na celu wype\u0142nienie tej luki. Jak
\nwielkim zaszczytem jest go Pa\u0144stwu przedstawi\u0107!
\nPocz\u0105tki Podr\u0119cznika si\u0119gaj\u0105 51. \u015awiatowego Zjazdu Lekarzy w 1999 roku.
\nZgromadzeni wtedy lekarze, reprezentuj\u0105cy organizacje lekarskie z ca\u0142ego \u015bwiata,
\nzdecydowali, aby \u201estanowczo rekomendowa\u0107 Szko\u0142om Medycznym na ca\u0142ym \u015bwiecie
\nw\u0142\u0105czenie do programu nauczania etyki lekarskiej i praw cz\u0142owieka jako
\nobowi\u0105zkowego przedmiotu\u201d. Zgodnie z t\u0105 decyzj\u0105 rozpocz\u0119to proces przygotowania
\npodstawowej pomocy do nauczania etyki lekarskiej dla lekarzy i student\u00f3w
\nmedycyny, kt\u00f3ra by\u0142aby oparta o stanowiska WMA, ale sama nie by\u0142aby formalnym
\ndokumentem WMA. W zwi\u0105zku z tym, niniejszy Podr\u0119cznik jest efektem procesu
\nkonsultacyjnego na szerok\u0105, \u015bwiatow\u0105 skal\u0119, prowadzonego i koordynowanego
\nprzez Dzia\u0142 Etyki WMA.
\nWsp\u00f3\u0142czesna ochrona zdrowia sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em bardzo z\u0142o\u017conych i
\nwieloaspektowych dylemat\u00f3w etycznych. Nazbyt cz\u0119sto lekarze s\u0105 nieprzygotowani
\ndo rozwi\u0105zywania ich w kompetentny spos\u00f3b. Niniejsza publikacja jest
\nskonstruowana w taki spos\u00f3b, aby wesprze\u0107 lekarzy w zakresie etyki teoretycznie i
\npraktycznie oraz stanowi\u0107 narz\u0119dzia odnajdowania etycznych rozwi\u0105za\u0144 tego
\nrodzaju dylemat\u00f3w. Nie jest wykazem tego, co dobre, a co z\u0142e, lecz pr\u00f3b\u0105
\nwyostrzenia \u015bwiadomo\u015bci lekarza, kt\u00f3ra jest podstaw\u0105 podejmowania wszelkich
\nrozs\u0105dnych i etycznych decyzji. W tym celu, znajdziecie Pa\u0144stwo w ksi\u0105\u017cce szereg
\nanaliz konkretnych sytuacji, kt\u00f3re maj\u0105 sprzyja\u0107 indywidualnym refleksjom nad
\nzagadnieniami etyki, jak te\u017c dyskusjom grupowym.
\n8
\nJako lekarze, wiemy jakim przywilejem jest by\u0107 zaanga\u017cowanym w stosunek mi\u0119dzy
\nlekarzem a pacjentem, wyj\u0105tkowy stosunek umo\u017cliwiaj\u0105cy wymian\u0119 wiedzy naukowej
\noraz opieki w ramach etyki i zaufania. Podr\u0119cznik zajmuje si\u0119 zagadnieniami
\ndotycz\u0105cymi r\u00f3\u017cnych stosunk\u00f3w, w jakie lekarz jest zaanga\u017cowany, jednak rdzeniem
\nrozwa\u017ca\u0144 jest zawsze stosunek mi\u0119dzy lekarzem a pacjentem. W niedawnych
\nczasach, ten stosunek by\u0142 poddawany naciskom ze wzgl\u0119du na ograniczenia
\n\u015brodk\u00f3w i inne czynniki. Niniejszy Podr\u0119cznik wskazuje konieczno\u015b\u0107 wzmocnienia
\ntego zwi\u0105zku poprzez etyczne post\u0119powanie.
\nNa koniec s\u0142owo na temat kluczowej pozycji, jak\u0105 we wszelkich dyskusjach o etyce
\nlekarskiej zajmuje pacjent. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 organizacji lekarskich potwierdza w swych
\npodstawowych zasadach, \u017ce dobro poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w zawsze powinno by\u0107
\nna wzgl\u0119dzie przy podejmowaniu decyzji w opiece zdrowotnej. Niniejszy Podr\u0119cznik
\nEtyki WMA spe\u0142ni sw\u0105 rol\u0119, je\u017celi pomo\u017ce przygotowa\u0107 student\u00f3w i lekarzy do
\nlepszego poruszania si\u0119 w\u015br\u00f3d wielu wyzwa\u0144 etycznych, przed kt\u00f3rymi stoimy w
\ntrakcie codziennej praktyki, i odkrywania skutecznych dr\u00f3g do tego, aby NA
\nPIERWSZYM MIEJSCU STAWIA\u0106 PACJENTA.
\n9
\nWprowadzenie
\nCo to jest etyka lekarska?
\nProsz\u0119 si\u0119 zastanowi\u0107 nad nast\u0119puj\u0105cymi przypadkami, kt\u00f3re mog\u0142yby mie\u0107 miejsce
\nprawie w ka\u017cdym pa\u0144stwie:
\n1. Dr P., do\u015bwiadczony, wykwalifikowany chirurg, jest tu\u017c przed ko\u0144cem nocnego
\ndy\u017curu w \u015bredniej wielko\u015bci szpitalu. M\u0142oda kobieta zostaje przyprowadzona
\nprzez matk\u0119, kt\u00f3ra pozostawia j\u0105, poinformowawszy piel\u0119gniark\u0119 na izbie
\nprzyj\u0119\u0107, \u017ce musi wraca\u0107, by zaopiekowa\u0107 si\u0119 swymi pozosta\u0142ymi dzie\u0107mi.
\nPacjentka ma krwawienie pochwowe i silne b\u00f3le. Dr P. bada j\u0105 i stwierdza, \u017ce
\nprzyczyn\u0105 jest poronienie samoistne lub wywo\u0142ane przez pacjentk\u0119. Szybko
\nwykonuje \u0142y\u017ceczkowanie i prosi piel\u0119gniark\u0119, aby spyta\u0142a pacjentk\u0119, czy mo\u017ce
\npozosta\u0107 w szpitalu do czasu, gdy mo\u017cna b\u0119dzie j\u0105 bezpiecznie wypisa\u0107. Dr Q
\nzast\u0119puje dr. P., kt\u00f3ry wraca do domu, nie przeprowadzaj\u0105c rozmowy z
\npacjentk\u0105.
\n2. Dr S. coraz bardziej denerwuj\u0105 pacjenci przychodz\u0105cy do niej przed lub po
\nkonsultacji w tej samej sprawie u innego lekarza. Uwa\u017ca, \u017ce takie
\npost\u0119powanie jest marnotrawieniem zasob\u00f3w w ochronie zdrowie oraz ma z\u0142y
\nwp\u0142yw na zdrowie pacjent\u00f3w. Podejmuje decyzj\u0119, aby poinformowa\u0107 swych
\npacjent\u00f3w, \u017ce przestanie ich leczy\u0107, je\u015bli w tej samej sprawie nadal b\u0119d\u0105
\nzasi\u0119ga\u0107 porad u innych lekarzy. Ma tak\u017ce zamiar zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do krajowej
\norganizacji lekarskiej, aby interweniowa\u0142a w kr\u0119gach rz\u0105dowych w celu
\nprzeciwdzia\u0142ania takiej formie z\u0142ego dysponowania zasobami ochrony zdrowia.
\n3. Dr C., nowo mianowany anestezjolog w szpitalu miejskim, jest zaniepokojony
\nzachowaniem na sali operacyjnej starszego chirurga. Stosuje on przestarza\u0142e
\ntechniki, wyd\u0142u\u017caj\u0105ce zabieg i skutkuj\u0105ce bardziej dolegliwymi b\u00f3lami
\npooperacyjnymi oraz d\u0142u\u017cszym okresem powrotu do zdrowia. Ponadto, lekarz
\nten cz\u0119sto, w grubia\u0144ski spos\u00f3b, \u017cartuje z pacjent\u00f3w, co ewidentnie
\nprzeszkadza asystuj\u0105cym piel\u0119gniarkom. B\u0119d\u0105c m\u0142odszym lekarzem, dr C.
\noci\u0105ga si\u0119 przed osobist\u0105 krytyk\u0105 chirurga lub zg\u0142oszeniem jego zachowania
\n10
\nkierownictwu. Jednak\u017ce czuje, \u017ce musi podj\u0105\u0107 jakie\u015b dzia\u0142anie, aby poprawi\u0107
\nsytuacj\u0119.
\n4. Dr R., lekarz rodzinny w ma\u0142ej miejscowo\u015bci na wsi, otrzymuje od o\u015brodka
\nprowadz\u0105cego badania ofert\u0119 wzi\u0119cia udzia\u0142u w badaniu klinicznym nowego
\nniesterydowego leku przeciwzapalnego na chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w.
\nB\u0119dzie otrzymywa\u0107 okre\u015blon\u0105 kwot\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 od ka\u017cdego pacjenta, kt\u00f3rego
\nzaanga\u017cuje do udzia\u0142u w badaniu. Przedstawiciel o\u015brodka zapewni\u0142 dr R., \u017ce
\nbadanie uzyska\u0142o wszelkie wymagane zezwolenia, w tym opini\u0119 komisji
\netycznej. Dr R. nigdy wcze\u015bniej nie uczestniczy\u0142a w badaniu klinicznym i jest
\nzadowolona z tej mo\u017cliwo\u015bci, zw\u0142aszcza wzi\u0105wszy pod uwag\u0119 dodatkowe
\npieni\u0105dze. Przyjmuje ofert\u0119 bez dalszych pyta\u0144 o naukowe i etyczne aspekty
\nbadania.
\nKa\u017cdy z powy\u017cszych przypadk\u00f3w sk\u0142ania do refleksji o charakterze etycznym, rodz\u0105c
\npytania dotycz\u0105ce post\u0119powania lekarza i podejmowania przez niego decyzji \u2013 nie s\u0105
\nto kwestie natury naukowej lub technicznej, na przyk\u0142ad jak leczy\u0107 chorych na
\ncukrzyc\u0119 lub jak wykona\u0107 podw\u00f3jny by-pass, ale zagadnienia odnosz\u0105ce si\u0119 do
\nwarto\u015bci, praw i obowi\u0105zk\u00f3w. Lekarze staj\u0105 w obliczu tego rodzaju problem\u00f3w r\u00f3wnie
\ncz\u0119sto jak przed problemami naukowymi lub technicznymi.
\nW praktyce lekarskiej, bez wzgl\u0119du na specjalizacj\u0119 lub okoliczno\u015bci danej sprawy,
\nna niekt\u00f3re pytania du\u017co \u0142atwiej udzieli\u0107 odpowiedzi ni\u017c na inne. Nastawienie
\nnieskomplikowanego z\u0142amania lub zszycie prostej rany nie jest specjalnym
\nwyzwaniem dla lekarzy cz\u0119sto wykonuj\u0105cych takie zabiegi. Z drugiej za\u015b strony,
\npojawia\u0107 si\u0119 mo\u017ce niepewno\u015b\u0107 lub niezgoda co do sposobu leczenia pewnych
\nchor\u00f3b, nawet tych powszechnie spotykanych, jak gru\u017alica czy nadci\u015bnienie.
\nPodobnie, problemy etyczne tak\u017ce s\u0105 w r\u00f3\u017cnym stopniu skomplikowane. W
\nniekt\u00f3rych sprawach wzgl\u0119dnie \u0142atwo jest podj\u0105\u0107 decyzj\u0119, g\u0142\u00f3wnie dlatego \u017ce
\nwykszta\u0142ci\u0142 si\u0119 ju\u017c consensus co do w\u0142a\u015bciwego sposobu post\u0119powania w danej
\nsytuacji (przyk\u0142adowo, lekarz powinien zawsze uzyska\u0107 zgod\u0119 pacjenta na udzia\u0142 w
\nbadaniach naukowych). Inne sprawy s\u0105 znacznie trudniejsze, zw\u0142aszcza sytuacje, co
\ndo kt\u00f3rych nie ma consensusu lub wszystkie alternatywy maj\u0105 wady (np.
\nracjonowanie znikomych zasob\u00f3w w ochronie zdrowia).
\n11
\nCzym wi\u0119c dok\u0142adnie jest etyka i w jaki spos\u00f3b pomaga lekarzom radzi\u0107 sobie w tego
\nrodzaju sytuacjach? M\u00f3wi\u0105c prosto, etyka to studium moralno\u015bci \u2013 dok\u0142adne i
\nsystematyczne rozwa\u017cenie i analiza decyzji moralnych i post\u0119powania, czy to
\nprzesz\u0142ych, obecnych, czy przysz\u0142ych. Moralno\u015b\u0107 jest tym wymiarem ludzkiego
\npost\u0119powania i decydowania, kt\u00f3ry opiera si\u0119 na warto\u015bciach. J\u0119zyk moralno\u015bci
\nzawiera takie rzeczowniki jak \u201eprawa\u201d, \u201eobowi\u0105zki\u201d i \u201ecnoty\u201d oraz przymiotniki, takie
\njak \u201edobry\u201d i \u201ez\u0142y\u2019, \u201es\u0142uszny\u201d i \u201enies\u0142uszny\u201d, \u201esprawiedliwy\u201d i \u201eniesprawiedliwy\u201d. Zgodnie
\nz powy\u017cszymi definicjami, etyka jest g\u0142\u00f3wnie kwesti\u0105 teorii, a moralno\u015b\u0107 kwesti\u0105
\npraktyki. Ich \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek polega na tym, \u017ce zadaniem etyki jest dostarczenie
\nludziom racjonalnych podstaw do podejmowania decyzji lub zachowania si\u0119 w taki, a
\nnie inny, spos\u00f3b.
\nJako \u017ce etyka zajmuje si\u0119 wszelkimi aspektami ludzkiego zachowania i
\npodejmowania decyzji, jest to obszerna i z\u0142o\u017cona dziedzina nauki, posiadaj\u0105ca
\nszereg ga\u0142\u0119zi i dzia\u0142\u00f3w. Niniejszy Podr\u0119cznik skupia si\u0119 na etyce lekarskiej, b\u0119d\u0105cej
\nt\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 etyki, kt\u00f3ra odnosi si\u0119 do zagadnie\u0144 moralnych w praktyce lekarskiej.
\nEtyka lekarska \u015bci\u015ble wi\u0105\u017ce si\u0119 z bioetyk\u0105 (etyk\u0105 biomedyczn\u0105), cho\u0107 nie jest z ni\u0105
\nidentyczna. Podczas gdy g\u0142\u00f3wnym przedmiotem zainteresowaniem etyki lekarskiej
\ns\u0105 kwestie wynikaj\u0105ce z praktykowania medycyny, bioetyka jest szerokim
\nprzedmiotem, odnosz\u0105cym si\u0119 do kwestii moralnych wynikaj\u0105cych z rozwoju nauk
\nbiologicznych w bardziej og\u00f3lnym uj\u0119ciu. Bioetyka r\u00f3\u017cni si\u0119 tak\u017ce od etyki lekarskiej
\nw ten spos\u00f3b, \u017ce nie wymaga zaakceptowania pewnych tradycyjnych warto\u015bci, kt\u00f3re
\n– jak zobaczymy w Rozdziale II – s\u0105 fundamentem etyki lekarskiej.
\nJako dyscyplina akademicka, etyka lekarska wykszta\u0142ci\u0142a w\u0142asne, specjalistyczne
\ns\u0142ownictwo obejmuj\u0105ce wiele termin\u00f3w zapo\u017cyczonych z filozofii. Niniejszy
\nPodr\u0119cznik nie zak\u0142ada znajomo\u015bci filozofii u Czytelnik\u00f3w, w zwi\u0105zku z czym,
\ndefinicje kluczowych poj\u0119\u0107 s\u0105 przedstawione albo w miejscu, w kt\u00f3rym dane poj\u0119cie
\npojawia si\u0119 w tek\u015bcie, albo w glosariuszu na ko\u0144cu Podr\u0119cznika.
\n12
\nPo co studiowa\u0107 etyk\u0119 lekarsk\u0105?
\n\u201eJe\u017celi tylko lekarz jest wykszta\u0142cony i posiada odpowiednie umiej\u0119tno\u015bci, etyka nie
\nma znaczenia.\u201d
\n\u201eEtyki cz\u0142owiek uczy si\u0119 w rodzinie, a nie w szkole medycznej.\u201d
\n\u201eEtyk\u0119 lekarsk\u0105 poznaje si\u0119, obserwuj\u0105c zachowanie starszych lekarzy, a nie z
\nksi\u0105\u017cek lub na wyk\u0142adach.\u201d
\n\u201eEtyka jest wa\u017cna, ale nasz program i tak ju\u017c jest prze\u0142adowany i nie ma w nim
\nmiejsca na jej nauczanie.\u201d
\nTo niekt\u00f3re z powszechnie przedstawianych powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych na uczelniach
\nmedycznych nie po\u015bwi\u0119ca si\u0119 etyce zbyt wielkiej uwagi w programie kszta\u0142cenia.
\nKa\u017cdy z nich jest cz\u0119\u015bciowo, ale tylko cz\u0119\u015bciowo, uzasadniony. Uczelnie medyczne
\nna \u015bwiecie w coraz wi\u0119kszym stopniu zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce nale\u017cy zapewni\u0107
\nstudentom odpowiedni czas i materia\u0142y do nauki etyki. Silne zach\u0119ty, aby pod\u0105\u017cy\u0107 w
\ntym kierunku, uczelnie uzyska\u0142y od takich organizacji, jak \u015awiatowe Stowarzyszenie
\nLekarskie (WMA) i \u015awiatowa Federacja do spraw Kszta\u0142cenia Medycznego (p.
\nZa\u0142\u0105cznik C).
\nZnaczenie etyki w kszta\u0142ceniu medycznym b\u0119dzie widoczne w ca\u0142ym niniejszym
\nPodr\u0119czniku. Reasumuj\u0105c, etyka jest i zawsze by\u0142a istotnym sk\u0142adnikiem praktyki
\nlekarskiej. Zasady etyczne, takie jak szacunek dla ludzi, \u015bwiadoma zgoda oraz
\ndochowywanie tajemnicy lekarskiej, stanowi\u0105 podstaw\u0119 stosunku mi\u0119dzy lekarzem a
\npacjentem. Stosowanie tych zasad w poszczeg\u00f3lnych sytuacjach bywa jednak
\nproblemem, poniewa\u017c lekarze, pacjenci, ich rodziny i przedstawiciele innych
\nzawod\u00f3w medycznych mog\u0105 si\u0119 nie zgadza\u0107 w ocenie tego, co jest s\u0142uszne w danej
\nsytuacji. Kurs etyki przygotowuje student\u00f3w medycyny do rozpoznawania trudnych
\nsytuacji i post\u0119powania w nich w rozs\u0105dny spos\u00f3b, zgodny z zasadami. Etyka jest
\nr\u00f3wnie\u017c istotna we wzajemnych stosunkach lekarzy ze spo\u0142ecze\u0144stwem, kolegami
\noraz w prowadzeniu bada\u0144 naukowych.
\n13
\nEtyka lekarska, profesjonalizm lekarski, prawa cz\u0142owieka i prawo
\nEtyka by\u0142a integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 medycyny przynajmniej od czas\u00f3w Hipokratesa,
\ngreckiego lekarza z V wieku p.n.e., kt\u00f3rego uwa\u017ca si\u0119 za tw\u00f3rc\u0119 etyki lekarskiej. Od
\nHipokratesa pochodzi koncepcja medycyny jako profesji, w kt\u00f3rej lekarze sk\u0142adaj\u0105
\npubliczn\u0105 przysi\u0119g\u0119, \u017ce dobro swoich pacjent\u00f3w stawia\u0107 b\u0119d\u0105 ponad swoje w\u0142asne
\n(szersze wyja\u015bnienia w Rozdziale III). W niniejszym Podr\u0119czniku jasno zostanie
\nprzedstawiony \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek pomi\u0119dzy etyk\u0105 a profesjonalizmem.
\nW ostatnich czasach du\u017cy wp\u0142yw na etyk\u0119 lekarsk\u0105 mia\u0142 post\u0119p w dziedzinie praw
\ncz\u0142owieka. W pluralistycznym i wielokulturowym \u015bwiecie z r\u00f3\u017cnymi tradycjami
\nmoralnymi najbardziej istotne umowy mi\u0119dzynarodowe dotycz\u0105ce praw cz\u0142owieka
\nmog\u0105 stanowi\u0107 dla etyki lekarskiej podstaw\u0119, kt\u00f3ra zostanie zaakceptowana ponad
\ngranicami narodowymi i kulturowymi. Poza tym, lekarze niejednokrotnie maj\u0105 do
\nczynienia z przypadkami wynikaj\u0105cymi z naruszania praw cz\u0142owieka, takimi jak
\nwymuszona migracja czy stosowanie tortur. Lekarze s\u0105 te\u017c \u017cywo zainteresowani
\ndyskusj\u0105, czy ochrona zdrowia jest prawem cz\u0142owieka, poniewa\u017c odpowied\u017a na to
\npytanie w du\u017cym stopniu determinuje we wszystkich krajach kr\u0105g os\u00f3b maj\u0105cych
\ndost\u0119p do opieki medycznej. Niniejszy Podr\u0119cznik szczeg\u00f3\u0142owo zajmie si\u0119 kwestiami
\npraw cz\u0142owieka, jako \u017ce maj\u0105 one wp\u0142yw na praktyk\u0119 lekarsk\u0105.
\nEtyka lekarska jest tak\u017ce \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z prawem. W wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw istniej\u0105
\nprzepisy prawne, okre\u015blaj\u0105ce w jaki spos\u00f3b lekarze powinni si\u0119 odnosi\u0107 do kwestii
\netycznych dotycz\u0105cych opieki nad pacjentem oraz bada\u0144 naukowych. Ponadto,
\nw\u0142adze przyznaj\u0105ce uprawnienie do wykonywania zawodu oraz sprawuj\u0105ce nad nim
\nnadz\u00f3r mog\u0105 kara\u0107, i czyni\u0105 to, za naruszenia zasad etycznych. Etyka i prawo nie s\u0105
\njednak jednym i tym samym. Stosunkowo cz\u0119sto etyka okre\u015bla wy\u017csze standardy
\npost\u0119powania ni\u017c wymaga tego prawo, czasem za\u015b etyka wymaga, aby lekarz nie
\nstosowa\u0142 si\u0119 do prawa nakazuj\u0105cego nieetyczne zachowanie. Co wi\u0119cej, prawo
\nznacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni w poszczeg\u00f3lnych krajach, podczas gdy etyka jest stosowana
\nponad granicami pa\u0144stwowymi. Z tego wzgl\u0119du, Podr\u0119cznik niniejszy b\u0119dzie si\u0119
\nraczej skupia\u0142 na etyce ni\u017c na prawie.
\n14
\nKonkluzja
\nMedycyna jest zar\u00f3wno nauk\u0105, jak i sztuk\u0105. Przedmiotem nauki jest to, co mo\u017cna
\nzaobserwowa\u0107 i zmierzy\u0107, a kompetentny lekarz rozpoznaje objawy choroby i wie,
\njak przywr\u00f3ci\u0107 dobry stan zdrowia. Medycyna naukowa ma jednak swe ograniczenia,
\nszczeg\u00f3lnie w odniesieniu do osobowo\u015bci cz\u0142owieka, kultury, religii, wolno\u015bci, praw i
\nobowi\u0105zk\u00f3w. Sztuka medyczna polega na zastosowaniu nauk medycznych i
\ntechnologii do indywidualnych pacjent\u00f3w, rodzin, spo\u0142eczno\u015bci, z kt\u00f3rych \u017cadne dwie
\nnie s\u0105 identyczne. Zdecydowanie najwi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy jednostkami,
\nrodzinami czy spo\u0142eczno\u015bciami ma charakter niefizjologiczny, i w\u0142a\u015bnie w
\nrozpoznawaniu i zajmowaniu si\u0119 tymi r\u00f3\u017cnicami nauki artystyczne, humanistyczne i
\nspo\u0142eczne odgrywaj\u0105 istotn\u0105 rol\u0119. Etyka jest w rzeczywisto\u015bci wzbogacana przez
\nelementy pozosta\u0142ych dyscyplin naukowych; przyk\u0142adowo, teatralne przedstawienie
\npewnego dylematu mo\u017ce by\u0107 znacznie silniejszym bod\u017acem do analizy i refleksji
\netycznej ni\u017c prosty opis sprawy.
\nNiniejszy Podr\u0119cznik mo\u017ce by\u0107 jedynie podstawowym wprowadzeniem do etyki
\nlekarskiej i niekt\u00f3rych z jej g\u0142\u00f3wnych zagadnie\u0144. Jego celem jest, aby zrozumieli
\nPa\u0144stwo potrzeb\u0119 ci\u0105g\u0142ej refleksji nad etycznym wymiarem medycyny, a w
\nszczeg\u00f3lno\u015bci nad sposobem post\u0119powania z zagadnieniami natury etycznej, kt\u00f3re
\nnapotkaj\u0105 Pa\u0144stwo podczas swej w\u0142asnej praktyki. Za\u0142\u0105cznik B zawiera wykaz
\nmateria\u0142\u00f3w, kt\u00f3re pomog\u0105 Pa\u0144stwu pog\u0142\u0119bi\u0107 wiedz\u0119 w tej dziedzinie.
\n15
\nRozdzia\u0142 I.
\nPodstawowe cechy etyki lekarskiej.
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w medycynie?
\nPrzez ca\u0142\u0105 prawie histori\u0119 i w ka\u017cdej w\u0142a\u015bciwie cz\u0119\u015bci \u015bwiata bycie lekarzem
\noznacza\u0142o co\u015b szczeg\u00f3lnego. Ludzie zwracaj\u0105 si\u0119 do lekarzy o pomoc w najbardziej
\nnagl\u0105cych potrzebach \u2013 z\u0142agodzenia b\u00f3lu i cierpienia oraz przywr\u00f3cenia zdrowia i
\ndobrego samopoczucia. Pozwalaj\u0105 lekarzom ogl\u0105da\u0107 i dotyka\u0107 wszystkie cz\u0119\u015bci
\nswego cia\u0142a, nawet te najbardziej intymne. Robi\u0105 tak, poniewa\u017c ufaj\u0105, \u017ce lekarze
\ndzia\u0142aj\u0105 w ich najlepszym interesie.
\nStatus lekarzy jest r\u00f3\u017cny w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach. Ro\u017cni si\u0119 nawet w ramach
\njednego pa\u0144stwa. Generalnie jednak, wydaje si\u0119, \u017ce si\u0119 pogarsza. Wielu lekarzy
\nczuje, \u017ce nie s\u0105 ju\u017c tak szanowani, jak kiedy\u015b. W niekt\u00f3rych pa\u0144stwach kontrola nad
\nopiek\u0105 zdrowotn\u0105 przesun\u0119\u0142a si\u0119 stopniowo od lekarzy do zawodowych mened\u017cer\u00f3w
\ni biurokrat\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 tendencje do postrzegania lekarzy raczej jako przeszkody
\nni\u017c partner\u00f3w w reformowaniu opieki zdrowotnej. Pacjenci, kt\u00f3rzy dotychczas bez
\nzastrze\u017ce\u0144 respektowali zalecenia lekarzy, prosz\u0105 czasem, aby lekarze uzasadniali
\nswe rekomendacje, je\u017celi r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one od porad udzielonych przez przedstawicieli
\ninnych zawod\u00f3w medycznych lub przedstawionych w Internecie. Niekt\u00f3re procedury,
\nkt\u00f3re wcze\u015bniej wykonywa\u0107 mogli jedynie lekarze, s\u0105 obecnie wykonywane przez
\ntechnik\u00f3w medycznych, piel\u0119gniarki lub przedstawicieli zawod\u00f3w paramedycznych.
\nPomimo tych zmian, obni\u017caj\u0105cych status lekarzy, medycyna nadal jest profesj\u0105
\nwysoko cenion\u0105 przez ludzi chorych, potrzebuj\u0105cych pomocy. Nadal te\u017c przyci\u0105ga
\nrzesze utalentowanych, ci\u0119\u017cko pracuj\u0105cych, zdolnych do po\u015bwi\u0119ce\u0144 student\u00f3w. Aby
\nsprosta\u0107 oczekiwaniom zar\u00f3wno lekarzy, jak i pacjent\u00f3w, wa\u017cne jest, \u017ceby lekarze
\nCELE
\nPo przepracowaniu niniejszego rozdzia\u0142u powinni Pa\u0144stwo by\u0107 w stanie:
\nwyja\u015bni\u0107, dlaczego etyka jest wa\u017cna w medycynie
\nustali\u0107 najistotniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a etyki lekarskiej
\nrozpoznawa\u0107 r\u00f3\u017cne metody podejmowania decyzji etycznych, w tym swoje w\u0142asne.
\n16
\nznali podstawowe warto\u015bci medycyny, szczeg\u00f3lnie takie jak wsp\u00f3\u0142czucie, fachowo\u015b\u0107
\ni autonomia, oraz dawali ich przyk\u0142ad. Te warto\u015bci, wraz z poszanowaniem
\nfundamentalnych praw cz\u0142owieka, stanowi\u0105 podstaw\u0119 etyki lekarskiej.
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w etyce lekarskiej?
\nWsp\u00f3\u0142czucie, fachowo\u015b\u0107 i autonomia nie s\u0105 wy\u0142\u0105cznie cechami medycyny. Jednak\u017ce
\nod lekarzy oczekuje si\u0119, aby dawali im przyk\u0142ad w wi\u0119kszym stopniu ni\u017c inni ludzie,
\nw\u0142\u0105cznie z przedstawicielami szeregu innych zawod\u00f3w.
\nWsp\u00f3\u0142czucie, okre\u015blane jako zrozumienie niedoli drugiego cz\u0142owieka i troska o ni\u0105,
\nma zasadnicze znaczenia dla praktykowania medycyny. Aby zajmowa\u0107 si\u0119
\nproblemami pacjenta, lekarz musi okre\u015bli\u0107 symptomy i ich pod\u0142o\u017ce i musi chcie\u0107
\npom\u00f3c pacjentowi. Pacjenci lepiej reaguj\u0105 na leczenie, je\u015bli czuj\u0105, \u017ce lekarz docenia
\nich troski i w wi\u0119kszym stopniu zajmuje si\u0119 nimi samymi ni\u017c ich chorobami.
\nOd lekarzy oczekuje si\u0119 i wymaga bardzo wysokiego poziomu fachowo\u015bci. Brak
\nkompetencji mo\u017ce skutkowa\u0107 \u015bmierci\u0105 lub powa\u017cn\u0105 chorob\u0105 pacjenta. Lekarze
\nodbywaj\u0105 d\u0142ugie szkolenie zapewniaj\u0105ce nabycie kompetencji, ale, bior\u0105c pod uwag\u0119
\nszybki rozw\u00f3j wiedzy medycznej, sta\u0142ym wyzwaniem stoj\u0105cym przed lekarzami jest
\nutrzymywanie swych kompetencji. Co wi\u0119cej, musz\u0105 oni utrzymywa\u0107 nie tylko wiedz\u0119
\nnaukow\u0105 i umiej\u0119tno\u015bci techniczne, lecz r\u00f3wnie\u017c wiedz\u0119 i postaw\u0119 etyczn\u0105, jako \u017ce
\nwraz ze zmianami w medycynie oraz otoczeniu spo\u0142ecznym i politycznym pojawiaj\u0105
\nsi\u0119 nowe zagadnienia etyczne.
\nAutonomia, lub samostanowienie, jest t\u0105 podstawow\u0105 cech\u0105 medycyny, kt\u00f3ra
\nnajbardziej si\u0119 zmieni\u0142a przez lata. Pojedynczy lekarze tradycyjnie cieszyli si\u0119 du\u017cym
\nstopniem niezale\u017cno\u015bci klinicznej przy podejmowaniu decyzji o metodzie leczenia
\nswych pacjent\u00f3w. Lekarze jako og\u00f3\u0142 (zaw\u00f3d lekarski) mieli swobod\u0119 w okre\u015blaniu
\nstandard\u00f3w kszta\u0142cenia i praktyki medycznej. Jak b\u0119dzie widoczne w niniejszym
\nPodr\u0119czniku, oba powy\u017csze sposoby realizacji lekarskiej autonomii by\u0142y w wielu
\npa\u0144stwach ograniczane przez rz\u0105dy i inne organy w\u0142adzy wprowadzaj\u0105ce nadz\u00f3r nad
\nlekarzami. Pomimo tych wyzwa\u0144, lekarze wci\u0105\u017c ceni\u0105 swoj\u0105 kliniczn\u0105 i zawodow\u0105
\nautonomi\u0105 i staraj\u0105 si\u0119 j\u0105 zachowa\u0107 w jak najwi\u0119kszym stopniu. Jednocze\u015bnie,
\n17
\nlekarze na ca\u0142ym \u015bwiecie szeroko zaakceptowali autonomi\u0119 pacjenta, co oznacza, \u017ce
\npacjenci powinni podejmowa\u0107 ostateczne decyzje w sprawach ich dotycz\u0105cych.
\nNiniejszy Podr\u0119cznik zajmie si\u0119 przyk\u0142adami potencjalnych konflikt\u00f3w pomi\u0119dzy
\nautonomi\u0105 lekarza a poszanowaniem autonomii pacjenta.
\nOpr\u00f3cz przywi\u0105zania do powy\u017cszych trzech podstawowych warto\u015bci, etyka lekarska
\nr\u00f3\u017cni si\u0119 od etyki powszechnej tym, \u017ce jest publicznie wyznawana w przyrzeczeniu,
\ntakim jak Deklaracja Genewska \u015awiatowego Stowarzyszenia Lekarskiego, lub
\nwyra\u017cana w kodeksie. Przyrzeczenia oraz kodeksy s\u0105 r\u00f3\u017cne w poszczeg\u00f3lnych
\nkrajach, ale maj\u0105 wiele wsp\u00f3lnych cech, takich jak zapewnienie, \u017ce lekarze b\u0119d\u0105
\nceni\u0107 interesy swych pacjent\u00f3w wy\u017cej ni\u017c swoje, nie b\u0119d\u0105 dyskryminowa\u0107 pacjent\u00f3w
\nze wzgl\u0119du na ras\u0119, religi\u0119 lub inne podstawy, b\u0119d\u0105 chroni\u0107 tajemnic\u0119 lekarsk\u0105 i
\nudziela\u0107 pomocy ka\u017cdemu, kto znajduje si\u0119 w nag\u0142ej potrzebie.
\nKto decyduje, co jest etyczne?
\nEtyka jest pluralistyczna. Poszczeg\u00f3lne osoby maj\u0105 r\u00f3\u017cne zdanie na temat tego, co
\njest s\u0142uszne, a co niew\u0142a\u015bciwe, a nawet, je\u017celi si\u0119 ze sob\u0105 zgadzaj\u0105, to nierzadko z
\nDeklaracja Genewska
\n\u015awiatowego Stowarzyszenia Lekarskiego
\nW chwili przyj\u0119cia mnie do grona cz\u0142onk\u00f3w zawodu lekarskiego:
\n\u015alubuj\u0119 uroczy\u015bcie, \u017ce po\u015bwi\u0119c\u0119 moje \u017cycie s\u0142u\u017cbie ludzko\u015bci;
\nB\u0119d\u0119 otacza\u0142 moich nauczycieli nale\u017cn\u0105 im wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 i szacunkiem;
\nB\u0119d\u0119 wykonywa\u0142 sw\u00f3j zaw\u00f3d sumiennie i z godno\u015bci\u0105;
\nZdrowie mojego pacjenta b\u0119dzie moj\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 trosk\u0105;
\nB\u0119d\u0119 zachowywa\u0142 powierzone mi tajemnice, nawet po \u015bmierci pacjenta;
\nWedle wszelkich moich mo\u017cliwo\u015bci b\u0119d\u0119 dba\u0142 o honor i szlachetne tradycje zawodu
\nlekarskiego;
\nMoje kole\u017canki i koledzy b\u0119d\u0105 moimi siostrami i bra\u0107mi;
\nNie dopuszcz\u0119, aby wzgl\u0119dy wieku, choroby lub inwalidztwa, wyznania, pochodzenia
\netnicznego, p\u0142ci, narodowo\u015bci, pogl\u0105d\u00f3w politycznych, rasy, orientacji seksualnej lub
\npozycji spo\u0142ecznej wp\u0142ywa\u0142y na spe\u0142nianie mojego obowi\u0105zku wobec pacjenta;
\nZachowam najwy\u017cszy respekt dla \u017cycia ludzkiego od chwili jego rozpocz\u0119cia, nawet
\npod wp\u0142ywem gro\u017aby nie u\u017cyj\u0119 mojej wiedzy lekarskiej przeciwko prawom ludzko\u015bci;
\nPrzyrzekam to na sw\u00f3j honor, uroczy\u015bcie i bez przymusu.
\n18
\nodmiennych powod\u00f3w. W niekt\u00f3rych spo\u0142ecze\u0144stwach taka r\u00f3\u017cnica zda\u0144 jest
\nuwa\u017cana za normaln\u0105 rzecz, a jednostki ciesz\u0105 si\u0119 daleko id\u0105c\u0105 swobod\u0105 dzia\u0142ania
\nwed\u0142ug w\u0142asnego uznania, o ile ich post\u0119powanie nie narusza uprawnie\u0144 innych
\nos\u00f3b. Jednak w bardziej tradycyjnych spo\u0142ecze\u0144stwach obserwuje si\u0119 szersze
\nporozumienie w sprawach etyki i zwi\u0119kszony nacisk spo\u0142eczny, czasem poparty
\nprzepisami prawnymi, aby post\u0119powa\u0107 w taki, a nie inny spos\u00f3b. W tego rodzaju
\nspo\u0142ecze\u0144stwach wzgl\u0119dy kulturowe i religijne odgrywaj\u0105 cz\u0119sto dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w
\nokre\u015blaniu etycznego post\u0119powania.
\nW zwi\u0105zku z tym odpowied\u017a na pytanie \u201ekto decyduje, co jest og\u00f3lnie etyczne dla
\nludzi?\u201d jest odmienna w zale\u017cno\u015bci od spo\u0142ecze\u0144stwa, a nawet r\u00f3\u017cni si\u0119 w ramach
\ntego samego spo\u0142ecze\u0144stwa. Spo\u0142ecze\u0144stwa liberalne pozwalaj\u0105 jednostkom
\nzachowa\u0107 swobod\u0119 decydowania, co uwa\u017caj\u0105 za etyczne, chocia\u017c niew\u0105tpliwie
\nwp\u0142yw na poszczeg\u00f3lne osoby ma rodzina, przyjaciele, media i inne \u017ar\u00f3d\u0142a
\nzewn\u0119trzne. W bardziej tradycyjnych spo\u0142ecze\u0144stwach starsi cz\u0142onkowie rodziny czy
\nklanu, autorytety religijne i przyw\u00f3dcy polityczni maj\u0105 zazwyczaj wi\u0119kszy wp\u0142yw na
\nrozstrzyganie, co jest etyczne.
\nPomimo tych odmienno\u015bci, wydaje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi sk\u0142onna jest
\nzaakceptowa\u0107 pewne fundamentalne zasady etyczne, a mianowicie podstawowe
\nprawa cz\u0142owieka proklamowane w Powszechnej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka
\nOrganizacji Narod\u00f3w Zjednoczonych i w pozosta\u0142ych og\u00f3lnie uzgodnionych i
\noficjalnie zaaprobowanych dokumentach. Prawa cz\u0142owieka szczeg\u00f3lnie istotne dla
\netyki lekarskiej obejmuj\u0105 prawo do \u017cycia, zakaz dyskryminacji, tortur oraz okrutnego,
\nnieludzkiego lub poni\u017caj\u0105cego traktowania, wolno\u015b\u0107 wyra\u017cania opinii, r\u00f3wny dost\u0119p
\ndo us\u0142ug publicznych oraz do opieki medycznej.
\nDla lekarzy odpowied\u017a na pytanie \u201ekto decyduje, co jest etyczne?\u201d by\u0142a do niedawna
\nnieco inna ni\u017c dla og\u00f3\u0142u ludzi. Przez wieki zaw\u00f3d lekarski wypracowa\u0142 w\u0142asne
\nstandardy zachowania wyra\u017cone w kodeksach etyki i zwi\u0105zanych z tym
\nzagadnieniem dokumentach. Na poziomie globalnym WMA przyj\u0119\u0142o szereg
\nstanowisk szczeg\u00f3\u0142owo okre\u015blaj\u0105cych, jakiego post\u0119powania oczekuje si\u0119 od
\nlekarzy, bez wzgl\u0119du na to, gdzie \u017cyj\u0105 i praktykuj\u0105. W wielu, je\u015bli nie we wszystkich,
\npa\u0144stwach organizacje lekarskie mia\u0142y prawo stanowienia standard\u00f3w etycznych i
\n19
\nich egzekwowania. W zale\u017cno\u015bci od stosunku krajowego systemu prawnego do
\nprawa medycznego, takie standardy mog\u0142y uzyskiwa\u0107 moc prawn\u0105.
\nPrzywilej zawodu lekarskiego mo\u017cliwo\u015bci okre\u015blania w\u0142asnych standard\u00f3w etycznych
\nnigdy jednak nie by\u0142 absolutny, nieograniczony. Przyk\u0142adowo:
\nLekarze zawsze podlegali powszechnym krajowym przepisom prawa i bywali
\nkarani za dzia\u0142ania niezgodne z tymi przepisami.
\nNiekt\u00f3re organizacje lekarskie znajduj\u0105 si\u0119 pod silnym wp\u0142ywem nauk
\nreligijnych, nak\u0142adaj\u0105cych na cz\u0142onk\u00f3w dodatkowe zobowi\u0105zania w stosunku
\ndo og\u00f3\u0142u lekarzy.
\nW wielu pa\u0144stwach organizacje okre\u015blaj\u0105ce standardy post\u0119powania lekarzy i
\nnadzoruj\u0105ce je maj\u0105 obecnie znaczny odsetek cz\u0142onk\u00f3w nie b\u0119d\u0105cych
\nlekarzami.
\nWytyczne stowarzysze\u0144 lekarskich dotycz\u0105ce etyki maj\u0105 charakter og\u00f3lny; nie mog\u0105
\nsi\u0119 odnosi\u0107 do wszelkich sytuacji, w jakich mo\u017ce si\u0119 znale\u017a\u0107 lekarz w trakcie swej
\npraktyki. W wi\u0119kszo\u015bci sytuacji lekarze zmuszeni s\u0105 samemu decydowa\u0107, jak
\npost\u0105pi\u0107 we w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b, lecz przy podejmowaniu takich decyzji pomocna jest
\nwiedza, co w danej sytuacji uczyniliby inni lekarze. Kodeksy etyki lekarskiej i inne
\nuchwa\u0142y lub stanowiska odzwierciedlaj\u0105 og\u00f3lny consensus co do sposobu
\npost\u0119powania lekarzy i nale\u017cy dzia\u0142a\u0107 zgodnie z ich postanowieniami, chyba \u017ce
\nistniej\u0105 s\u0142uszne powody, aby post\u0105pi\u0107 inaczej.
\nCzy etyka lekarska zmienia si\u0119?
\nNie mo\u017cna mie\u0107 du\u017cych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce na przestrzeni lat niekt\u00f3re aspekty etyki
\nlekarskiej uleg\u0142y zmianie. Do niedawna lekarze mieli prawo i obowi\u0105zek
\ndecydowania, jak nale\u017cy leczy\u0107 pacjent\u00f3w, i nie wymagano uzyskania \u015bwiadomej
\nzgody pacjenta. Deklaracja w sprawie Praw Pacjenta WMA z 1995 roku
\nrozpoczyna si\u0119 natomiast nast\u0119puj\u0105cym stwierdzeniem: \u201eStosunek pomi\u0119dzy
\nlekarzami, ich pacjentami a, w szerszym uj\u0119ciu, spo\u0142ecze\u0144stwem podlega\u0142 w
\nostatnich latach znacz\u0105cym zmianom. Pami\u0119taj\u0105c, \u017ce lekarz powinien zawsze
\ndzia\u0142a\u0107 zgodnie ze swym sumieniem i w najlepszym interesie pacjenta, nale\u017cy z
\n20
\nr\u00f3wnym wysi\u0142kiem d\u0105\u017cy\u0107 do zagwarantowania autonomii pacjenta\u201d. Wiele os\u00f3b
\nuwa\u017ca obecnie, \u017ce same podejmuj\u0105 podstawowe decyzje dotycz\u0105ce ich zdrowia, a
\ndzia\u0142alno\u015b\u0107 lekarzy sprowadza si\u0119 do roli konsultant\u00f3w lub instruktor\u00f3w. Chocia\u017c taki
\nnacisk na samoopiek\u0119 nie jest powszechny, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce si\u0119 rozszerza i jest
\nsymptomem og\u00f3lnej ewolucji stosunku pomi\u0119dzy lekarzem a pacjentem, stanowi\u0105cej
\n\u017ar\u00f3d\u0142o odmiennych ni\u017c dotychczas obowi\u0105zk\u00f3w etycznych lekarzy.
\nDo niedawna lekarze uwa\u017cali zazwyczaj, \u017ce s\u0105 odpowiedzialni jedynie przed samym
\nsob\u0105, przed kolegami lekarzami i, w przypadku wierz\u0105cych, przed bogiem. W
\ndzisiejszych czasach maj\u0105 dodatkow\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 \u2013 w stosunku do pacjent\u00f3w,
\nos\u00f3b trzecich, jak szpitale czy organizacje zarz\u0105dzaj\u0105ce opiek\u0105 zdrowotn\u0105, organ\u00f3w
\nreguluj\u0105cych wykonywanie zawodu lekarskiego, i cz\u0119sto s\u0105d\u00f3w powszechnych.
\nOdpowiedzialno\u015b\u0107 przed r\u00f3\u017cnymi stronami mo\u017ce prowadzi\u0107 do konflikt\u00f3w, czym
\nbli\u017cej zajmie si\u0119 Rozdzia\u0142 III w dyskusji o podw\u00f3jnej lojalno\u015bci.
\nEtyka lekarska zmieni\u0142a si\u0119 w wielu sprawach. Do niedawna kodeksy etyki lekarskiej
\nzabrania\u0142y udzia\u0142u w dokonywaniu aborcji, jednak obecnie w wielu krajach zaw\u00f3d
\nlekarski dopuszcza to, przy spe\u0142nieniu okre\u015blonych warunk\u00f3w. Podczas gdy zgodnie
\nz tradycyjn\u0105 etyk\u0105 lekarsk\u0105 lekarz odpowiada\u0142 wy\u0142\u0105cznie przed swym pacjentem,
\nteraz powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce lekarze powinni mie\u0107 r\u00f3wnie\u017c wzgl\u0105d na potrzeby
\nspo\u0142eczne, np. przy alokacji znikomych zasob\u00f3w ochrony zdrowia (p. Rozdzia\u0142 III).
\nPost\u0119p nauki i technologii medycznej jest \u017ar\u00f3d\u0142em nowych problem\u00f3w etycznych,
\nkt\u00f3rych nie da si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 poprzez tradycyjna etyk\u0119 lekarsk\u0105. Medycznie
\nwspomagana prokreacja, genetyka, informatyka zdrowotna, technologie
\nprzed\u0142u\u017caj\u0105ce i wspomagaj\u0105ce \u017cycie – wszystkie b\u0119d\u0105ce procedurami wymagaj\u0105cymi
\nudzia\u0142u lekarza – mog\u0105 mie\u0107 potencjalnie zar\u00f3wno korzystny skutek dla pacjenta, jak
\ni stanowi\u0107 dla niego zagro\u017cenie, w zale\u017cno\u015bci od tego, w jaki spos\u00f3b si\u0119 je stosuje.
\nAby pom\u00f3c lekarzom w decyzji czy i pod jakimi warunkami uczestniczy\u0107 w takich
\nprzedsi\u0119wzi\u0119ciach, stowarzyszenia lekarskie, zamiast po prostu opiera\u0107 si\u0119 na
\nobowi\u0105zuj\u0105cych kodeksach etyki, powinny pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 r\u00f3\u017cnymi metodami
\nanalitycznymi.
\n21
\nPomimo tych oczywistych przemian w etyce lekarskiej, istnieje szeroka zgoda w\u015br\u00f3d
\nlekarzy, \u017ce podstawowe warto\u015bci i zasady etyczne w medycynie nie podlegaj\u0105, a
\nprzynajmniej nie powinny podlega\u0107, zmianom. Jako \u017ce ludzie nieuchronnie zawsze
\nb\u0119d\u0105 nara\u017ceni na choroby, nadal potrzebowa\u0107 b\u0119d\u0105 opieki wykazuj\u0105cych
\nwsp\u00f3\u0142czucie, kompetentnych i niezale\u017cnych lekarzy.
\nCzy etyka lekarska jest r\u00f3\u017cna w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach?
\nTak jak etyka lekarska mo\u017ce si\u0119 zmienia\u0107, i faktycznie zmienia si\u0119, z biegiem czasu
\nw zwi\u0105zku z rozwojem nauki i technologii medycznej oraz przemianami warto\u015bci
\nspo\u0142ecznych, tak te\u017c w oparciu o te same czynniki wyst\u0119puj\u0105 w etyce r\u00f3\u017cnice
\npomi\u0119dzy pa\u0144stwami. W\u015br\u00f3d krajowych organizacji lekarskich istnieje na przyk\u0142ad
\npowa\u017cna rozbie\u017cno\u015b\u0107 opinii w kwestii eutanazji. Niekt\u00f3re organizacje pot\u0119piaj\u0105 j\u0105,
\ninne maj\u0105 nastawienie neutralne, za\u015b przynajmniej jedna \u2013 Holenderskie Kr\u00f3lewskie
\nStowarzyszenie Lekarskie \u2013 dopuszcza j\u0105 pod pewnymi warunkami. Podobnie rzecz
\nma si\u0119 odno\u015bnie dost\u0119pu do opieki zdrowotnej \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 organizacji krajowych popiera
\nr\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich obywateli, podczas gdy inne s\u0105 sk\u0142onne tolerowa\u0107 nier\u00f3wno\u015bci.
\nW pewnych krajach istotne znaczenie maj\u0105 kwestie etyczne wynikaj\u0105ce z
\nzaawansowania technologii medycznej, podczas gdy w innych krajach, nie maj\u0105cych
\ndost\u0119pu do takiej technologii, tego rodzaju problemy nie wyst\u0119puj\u0105. W niekt\u00f3rych
\npa\u0144stwach lekarze s\u0105 pewni, \u017ce w\u0142adze nie b\u0119d\u0105 ich zmusza\u0107 do nieetycznego
\npost\u0119powania, natomiast w innych lekarze mog\u0105 mie\u0107 problem z dochowaniem
\nzobowi\u0105za\u0144 moralnych, np. utrzymaniem tajemnicy lekarskiej w obliczu wymogu ze
\nstrony policji lub si\u0142 zbrojnych raportowania \u201epodejrzanych\u201d przypadk\u00f3w.
\nChocia\u017c tego rodzaju r\u00f3\u017cnice mog\u0105 si\u0119 wydawa\u0107 znacz\u0105ce, podobie\u0144stwa s\u0105 jednak
\nzdecydowanie wi\u0119ksze. Lekarze z ca\u0142ego \u015bwiata maj\u0105 ze sob\u0105 wiele wsp\u00f3lnego i gdy
\nzrzeszaj\u0105 si\u0119 w takich organizacjach jak WMA zazwyczaj osi\u0105gaj\u0105 porozumienie w
\nkontrowersyjnych kwestiach etycznych, mimo \u017ce wymaga to przewa\u017cnie d\u0142ugotrwa\u0142ej
\ndebaty. Fundamentalne warto\u015bci etyki lekarskiej, takie jak wsp\u00f3\u0142czucie, fachowo\u015b\u0107 i
\nautonomia, wraz z do\u015bwiadczeniem i umiej\u0119tno\u015bciami lekarzy, stanowi\u0105 dobr\u0105
\npodstaw\u0119 dla analizy kwestii etycznych w medycynie i znajdowania rozwi\u0105za\u0144
\nb\u0119d\u0105cych w interesie poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w oraz og\u00f3\u0142u obywateli.
\n22
\nRola WMA
\nJako jedyna organizacja mi\u0119dzynarodowa staraj\u0105ca si\u0119 reprezentowa\u0107 wszystkich
\nlekarzy, bez wzgl\u0119du na narodowo\u015b\u0107 czy specjalizacj\u0119, WMA podj\u0119\u0142o si\u0119 ustali\u0107
\nog\u00f3lne, stosowane na ca\u0142ym \u015bwiecie, standardy etyki lekarskiej. Od swego powstania
\nw 1947 roku WMA dzia\u0142a\u0142o, a\u017ceby zapobiec powt\u00f3rzeniu si\u0119 nieetycznych zachowa\u0144,
\nkt\u00f3rym dali przyk\u0142ad lekarze w nazistowskich Niemczech i gdzie indziej. Pierwszym
\nzadaniem WMA by\u0142o unowocze\u015bnienie Przysi\u0119gi Hipokratesa tak, aby dostosowa\u0107 j\u0105
\ndo u\u017cytku w XX wieku; w rezultacie opracowano Deklaracj\u0119 Genewsk\u0105, kt\u00f3r\u0105
\nprzyj\u0119to na II \u015awiatowym Zje\u017adzie Lekarzy w 1948 roku. Od tego czasu by\u0142a
\nwielokrotnie zmieniana, ostatnio w roku 1994. Drugim zadaniem by\u0142o przygotowanie
\nMi\u0119dzynarodowego Kodeksu Etyki Lekarskiej, kt\u00f3ry zosta\u0142 przyj\u0119ty na III
\n\u015awiatowym Zje\u017adzie Lekarzy w 1949 roku i uzupe\u0142niony w roku 1968 oraz 1983.
\nObecnie kodeks poddawany jest dalszym zmianom. Kolejnym zadaniem by\u0142o
\nopracowanie wskaz\u00f3wek etycznych odno\u015bnie bada\u0144 naukowych na ludziach. Te
\nprace trwa\u0142y o wiele d\u0142u\u017cej ni\u017c przygotowanie poprzednich dw\u00f3ch dokument\u00f3w;
\ndopiero w 1964 roku wskaz\u00f3wki przyj\u0119to jako Deklaracj\u0119 Helsi\u0144sk\u0105. R\u00f3wnie\u017c ten
\ndokument poddawano okresowym nowelizacjom, ostatnio w roku 2000.
\nOpr\u00f3cz tych fundamentalnych stanowisk dotycz\u0105cych etyki, WMA przyj\u0119\u0142a
\nstanowiska odnosz\u0105ce si\u0119 do ponad 100 szczeg\u00f3\u0142owych kwestii, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107
\nmia\u0142a charakter etyczny, a pozosta\u0142e wi\u0105za\u0142y si\u0119 z tematami spo\u0142eczno-medycznymi,
\nobejmuj\u0105cymi kszta\u0142cenie medyczne i systemy ochrony zdrowia. Co roku \u015awiatowy
\nZjazd Lekarzy dokonuje przegl\u0105du obowi\u0105zuj\u0105cych stanowisk lub przyjmuje nowe.
\nJak WMA decyduje, co jest etyczne?
\nOsi\u0105gni\u0119cie mi\u0119dzynarodowego porozumienia w kontrowersyjnych kwestiach
\netycznych nie jest \u0142atwym zadaniem, nawet w ramach stosunkowo zwartej grupy jak
\nlekarze. WMA zapewnia, \u017ce stanowiska w kwestiach etycznych odzwierciedlaj\u0105
\nconsensus, wymagaj\u0105c 75 % g\u0142os\u00f3w popieraj\u0105cych nowe lub zmienione stanowisko,
\nprzyjmowane na corocznych Zjazdach. Warunkiem wst\u0119pnym osi\u0105gni\u0119cia tak daleko
\nid\u0105cego porozumienia jest przeprowadzenie szerokich konsultacji w sprawie
\n23
\nprojektu, dok\u0142adne rozwa\u017cenie zg\u0142oszonych uwag przez Komisj\u0119 Etyki Lekarskiej
\nWMA lub grup\u0119 robocz\u0105 utworzon\u0105 specjalnie do danego zagadnienia,
\nwprowadzenie zmian do projektu i nierzadko prowadzenie dalszych konsultacji. Taki
\nproces mo\u017ce by\u0107 bardzo czasoch\u0142onny, zale\u017cnie od tego jak skomplikowana lub na
\nile nowatorska jest dana sprawa. Przyk\u0142adowo, prace nad ostatnimi zmianami
\nDeklaracji Helsi\u0144skiej podj\u0119to na pocz\u0105tku 1997 roku i uko\u0144czono dopiero w
\npa\u017adzierniku roku 2000. Jednak nawet wtedy nie uda\u0142o si\u0119 ostatecznie rozstrzygn\u0105\u0107
\npewnych kwestii i nadal s\u0105 one przedmiotem zainteresowania Komisji Etyki
\nLekarskiej i kolejnych grup roboczych.
\nOdpowiednia procedura ma zasadnicze znaczenie, lecz sama w sobie nie
\ngwarantuje osi\u0105gni\u0119cia dobrego rezultatu. Decyduj\u0105c, co jest etyczne, WMA opiera
\nsi\u0119 na d\u0142ugiej tradycji etyki lekarskiej odzwierciedlonej w swych poprzednich
\nstanowiskach w sprawie etyki. Bierze tak\u017ce pod uwag\u0119 inne wypowiedzi w tym
\ntemacie, zar\u00f3wno krajowych jak i mi\u0119dzynarodowych organizacji oraz os\u00f3b bieg\u0142ych
\nw dziedzinie etyki. W niekt\u00f3rych sprawach, takich jak \u015bwiadoma zgoda, stanowisko
\nWMA jest zgodne z opini\u0105 wi\u0119kszo\u015bci. W innych sprawach, np. odno\u015bnie poufno\u015bci
\ninformacji medycznej, zdanie lekarzy trzeba na si\u0142\u0119 promowa\u0107 wbrew w\u0142adzom,
\norganom zarz\u0105dzaj\u0105cym ochron\u0105 zdrowia lub przedsi\u0119biorstwom komercyjnym.
\nCharakterystyczn\u0105 cech\u0105 stosunku WMA do etyki jest priorytetowe znaczenie
\nnadawane indywidualnemu pacjentowi lub uczestnikowi bada\u0144 naukowych.
\nDeklamuj\u0105c Deklaracj\u0119 Genewsk\u0105, lekarz przyrzeka, \u017ce \u201eZdrowie mojego pacjenta
\nb\u0119dzie moj\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 trosk\u0105\u201d. Natomiast Deklaracja Helsi\u0144ska stanowi, \u017ce \u201eW
\nbadaniach naukowych na ludziach wzgl\u0119dy odnosz\u0105ce si\u0119 do dobra osoby, kt\u00f3r\u0105
\npoddaje si\u0119 badaniom, powinny mie\u0107 pierwsze\u0144stwo przed interesem nauki i
\nspo\u0142ecze\u0144stwa.\u201d
\nJak jednostki decyduj\u0105, co jest etyczne?
\nDla poszczeg\u00f3lnych lekarzy i student\u00f3w medycyny etyka lekarska nie polega na
\nprostym na\u015bladowaniu zalece\u0144 WMA lub innych organizacji lekarskich, gdy\u017c maj\u0105
\none zwykle charakter og\u00f3lny, a w konkretnej sytuacji samemu trzeba orzec, czy maj\u0105
\ndo niej zastosowanie. Ponadto, w praktyce lekarskiej pojawia si\u0119 wiele takich
\n24
\nproblem\u00f3w etycznych, co do kt\u00f3rych organizacje lekarskie nie przedstawi\u0142y \u017cadnych
\nwskaz\u00f3wek zachowania. W zwi\u0105zku z tym to lekarz jest ostatecznie odpowiedzialny
\nza podj\u0119cie w\u0142a\u015bciwej decyzji i post\u0105pienie zgodnie z ni\u0105.
\nIstnieje szereg sposob\u00f3w podchodzenia do problem\u00f3w etycznych, m.in. takich jakie
\nprzedstawiono na pocz\u0105tku niniejszego Podr\u0119cznika. Mo\u017cna je z grubsza podzieli\u0107
\nna dwie kategorie: metody nieracjonalne oraz racjonalne. Wa\u017cne przy tym, by
\npodkre\u015bli\u0107, \u017ce nieracjonalny nie oznacza tu irracjonalny, lecz po prostu ma to na celu
\nodr\u00f3\u017cnienie od systematycznego, przemy\u015blanego pos\u0142ugiwania si\u0119 rozumowaniem
\nprzy podejmowaniu decyzji.
\nMetody nieracjonalne:
\nPos\u0142usze\u0144stwo jest powszechnym sposobem podejmowania decyzji etycznych,
\nzw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d dzieci oraz os\u00f3b pracuj\u0105cych w strukturach autorytarnych (np.
\nsi\u0142y zbrojne, policja, niekt\u00f3re organizacje religijne, wiele przedsi\u0119biorstw).
\nMoralno\u015b\u0107 polega na na\u015bladowaniu regu\u0142 lub instrukcji prze\u0142o\u017conych, bez wzgl\u0119du
\nna to, czy uwa\u017ca si\u0119 je za s\u0142uszne czy nie.
\nNa\u015bladowanie jest o tyle podobne do pos\u0142usze\u0144stwa, \u017ce podporz\u0105dkowuje
\nczyj\u0105\u015b ocen\u0119 tego, co s\u0142uszne, a co nie, od oceny innej osoby, b\u0119d\u0105cej w tym
\nprzypadku modelem. Moralno\u015b\u0107 polega na na\u015bladowaniu przyk\u0142adu dawanego
\nprzez model. To by\u0142 prawdopodobnie najpowszechniejszy spos\u00f3b nauki etyki
\nlekarskiej przez lekarzy zaczynaj\u0105cych karier\u0119 zawodow\u0105, dla kt\u00f3rych modelem
\nbyli starsi lekarze, a sposobem nauki moralnej by\u0142a obserwacja i asymilacja
\nreprezentowanych przez nich warto\u015bci.
\nOdczucie lub pragnienie jest subiektywnym podej\u015bciem do podejmowania
\ndecyzji moralnych i zachowania si\u0119. S\u0142uszne jest to, co wydaje si\u0119 s\u0142uszne lub
\nodpowiada czyjemu\u015b pragnieniu; niew\u0142a\u015bciwe jest to, co takim si\u0119 wydaje lub jest
\nwbrew czyjemu\u015b pragnieniu. Miar\u0119 moralno\u015bci odnajduje si\u0119 u ka\u017cdego
\npojedynczego cz\u0142owieka i, co oczywiste, mo\u017ce by\u0107 bardzo r\u00f3\u017cna u
\nposzczeg\u00f3lnych os\u00f3b, a nawet zmienia\u0107 si\u0119 na przestrzeni czasu u tej samej
\nosoby.
\nIntuicja jest natychmiastowym postrzeganiem, jak s\u0142usznie post\u0105pi\u0107 w danej
\nsytuacji. Jej podobie\u0144stwo do pragnienia polega na tym, \u017ce jest ca\u0142kowicie
\nsubiektywna; jednak r\u00f3\u017cnica polega na jej umiejscowieniu raczej w umy\u015ble ni\u017c w
\n25
\nwoli. Pod tym wzgl\u0119dem jest bli\u017csza racjonalnym metodom podejmowania decyzji
\netycznych ni\u017c pos\u0142usze\u0144stwo, na\u015bladowanie, odczucie i pragnienie. Nie jest
\njednak\u017ce ani systematycznym, ani przemy\u015blanym podejmowaniem decyzji, lecz
\nopiera si\u0119 na zwyk\u0142ym przeb\u0142ysku \u015bwiadomo\u015bci.
\nPrzyzwyczajenie jest bardzo wydajn\u0105 metod\u0105 podejmowania decyzji moralnych,
\nponiewa\u017c nie wymaga powtarzania metodycznego procesu decyzyjnego za
\nka\u017cdym razem, gdy powstaje kwestia moralna podobna do ju\u017c rozstrzygni\u0119tej. S\u0105
\njednak tak samo z\u0142e przyzwyczajenia (np. k\u0142amanie), jak i dobre (np. m\u00f3wienie
\nprawdy); co wi\u0119cej, sytuacje, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 podobne, mog\u0105 wymaga\u0107
\nznacz\u0105co odmiennych decyzji. Tak wi\u0119c, jak by nie by\u0142o u\u017cyteczne, nie mo\u017cna w
\nprzyzwyczajeniu pok\u0142ada\u0107 ca\u0142ego zaufania.
\nMetody racjonalne:
\nJako studium moralno\u015bci, etyka uznaje przewag\u0119 nieracjonalnych metod
\npodejmowania decyzji i zachowania si\u0119. Podstawowym przedmiotem jej
\nzainteresowania s\u0105 jednak metody racjonalne. Cztery tego rodzaju metody to
\ndeontologizm, konsekwencjalizm, pryncypializm i etyka cn\u00f3t.
\nDeontologizm jest poszukiwaniem ugruntowanych regu\u0142 mog\u0105cych s\u0142u\u017cy\u0107 za
\npodstaw\u0119 decyzji moralnych. Przyk\u0142adem takiej regu\u0142y jest \u201eTraktuj ludzi jak
\nr\u00f3wnych sobie\u201d. Mo\u017ce si\u0119 ona wywodzi\u0107 z religii (np. wiara, \u017ce wszyscy ludzie
\nstworzeni przez boga s\u0105 sobie r\u00f3wni) lub spoza religii (np. ludzie posiadaj\u0105
\nprawie wszystkie takie same geny). Ustaliwszy regu\u0142y, nale\u017cy je stosowa\u0107 w
\nokre\u015blonych sytuacjach \u2013 i tu pojawia si\u0119 przestrze\u0144 na dyskusj\u0119, czego dana
\nregu\u0142a wymaga (np. czy regu\u0142a zabraniaj\u0105ca zabijania innych ludzi dopuszcza
\nstosowanie aborcji lub kary \u015bmierci).
\nKonsekwencjalizm za podstaw\u0119 podejmowania decyzji etycznych przyjmuje
\nanaliz\u0119 prawdopodobnych konsekwencji lub rezultat\u00f3w r\u00f3\u017cnorodnych dzia\u0142a\u0144.
\nW\u0142a\u015bciwym post\u0119powaniem jest takie, kt\u00f3re prowadzi do najlepszych rezultat\u00f3w.
\nMo\u017cna oczywi\u015bcie dyskutowa\u0107, co uzna\u0107 za dobry rezultat. Jedna z najbardziej
\nznanych form konsekwencjalizmu, mianowicie utylitaryzm, za miar\u0119 przyjmuje
\nkorzy\u015b\u0107 okre\u015blan\u0105 jako \u201enajwi\u0119ksze dobro dla najwi\u0119kszej liczby ludzi\u201d. Inne
\nsposoby oceny rezultatu przy podejmowaniu decyzji w ochronie zdrowia to ocena
\nstosunku koszt\u00f3w do skuteczno\u015bci oraz ocena jako\u015bci \u017cycia. Zwolennicy
\n26
\nkonsekwencjalizmu generalnie uwa\u017caj\u0105, \u017ce zasady nie s\u0105 zbyt przydatne; s\u0105 one
\nzbyt trudne do okre\u015blenia, ustalenia ich hierarchii i stosowania, a tak czy inaczej
\nnie uwzgl\u0119dniaj\u0105 tego, co w opinii tych os\u00f3b jest najwa\u017cniejsze w podejmowaniu
\ndecyzji moralnych, tj. rezultat\u00f3w. Takie odej\u015bcie od zasad nara\u017ca jednak
\nkonsekwencjalizm na zarzut, \u017ce akceptuje, i\u017c \u201ecel u\u015bwi\u0119ca \u015brodki\u201d, np. \u017ce prawa
\njednostki mo\u017cna po\u015bwi\u0119ca\u0107, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 jaki\u015b cel spo\u0142eczny.
\nPryncypializm, jak nazwa wskazuje, bierze za podstaw\u0119 podejmowania decyzji
\nmoralnych zasady etyki. Zastosowuje te zasady w konkretnych przypadkach, aby
\nstwierdzi\u0107, jak s\u0142usznie post\u0105pi\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 zar\u00f3wno regu\u0142y, jak i
\nkonsekwencje. Pryncypializm mia\u0142 ogromne znaczenie w niedawnych debatach
\netycznych, zw\u0142aszcza w USA. Szczeg\u00f3lnie cztery zasady \u2013 poszanowanie
\nautonomii, dobroczynno\u015b\u0107, nie czynienie z\u0142a, sprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 uznano za
\nnajwa\u017cniejsze w odniesieniu do etycznych decyzji w praktyce lekarskiej. Zasady
\nfaktycznie odgrywaj\u0105 istotn\u0105 rol\u0119 w racjonalnym podejmowaniu decyzji. Jednak
\nwyb\u00f3r akurat tych czterech zasad, a przede wszystkim ich hierarchizacja i
\npostawienie na pierwszym miejscu poszanowania autonomii, jest
\nodzwierciedleniem liberalnej kultury Zachodu i niekoniecznie ma uniwersalny
\nzasi\u0119g. Co wi\u0119cej, te cztery zasady cz\u0119sto stoj\u0105 ze sob\u0105 w sprzeczno\u015bci w
\nkonkretnych sytuacjach i zachodzi potrzeba okre\u015blenia kryteri\u00f3w lub sposob\u00f3w
\nrozwi\u0105zywania takich konflikt\u00f3w.
\nEtyka cn\u00f3t w mniejszym stopniu skupia si\u0119 na podejmowaniu decyzji, a w
\nwi\u0119kszym na charakterze osoby podejmuj\u0105cej decyzj\u0119, przejawiaj\u0105cym si\u0119 w jej
\npost\u0119powaniu. Cnota jest rodzajem moralnej doskona\u0142o\u015bci. Jak zauwa\u017cono
\nwcze\u015bniej, cnot\u0105 szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 dla lekarzy jest wsp\u00f3\u0142czucie. Inne wa\u017cne
\ncnoty to uczciwo\u015b\u0107, rozwaga i po\u015bwi\u0119cenie. Jest bardziej prawdopodobne, \u017ce
\nlekarze posiadaj\u0105cy te cnoty podejm\u0105 dobre decyzje i w odpowiedni spos\u00f3b
\nwciel\u0105 je w \u017cycie. Jednak nawet osoba pe\u0142na cn\u00f3t jest cz\u0119sto niepewna, jak
\npost\u0105pi\u0107 w danej sytuacji, i nie jest odporna na podejmowanie nies\u0142usznych
\ndecyzji.
\n\u017badna z czterech powy\u017cszych metod, ani innych jakie proponowano, nie zdo\u0142a\u0142a
\nuzyska\u0107 powszechnej akceptacji. Ludzie maj\u0105 odmienne preferencje odno\u015bnie metod
\nracjonalnych, tak samo zreszt\u0105 jak r\u00f3\u017cne s\u0105 ich preferencje co do metod
\nnieracjonalnych. Mo\u017cna to po cz\u0119\u015bci wyja\u015bni\u0107 faktem, \u017ce ka\u017cda z metod ma zar\u00f3wno
\n27
\nzalety, jak i wady. By\u0107 mo\u017ce najlepszym sposobem podejmowania racjonalnych
\ndecyzji etycznych jest kombinacja wszystkich czterech metod, \u0142\u0105cz\u0105ca najlepsze
\ncechy ka\u017cdej. Ustalenie najistotniejszych cech, pasuj\u0105cych do danej sytuacji, i pr\u00f3ba
\nzastosowania ich w mo\u017cliwie najwi\u0119kszym stopniu wymaga\u0142oby gruntownego
\nrozwa\u017cenia obowi\u0105zuj\u0105cych regu\u0142 i zasad. Nale\u017ca\u0142oby r\u00f3wnie\u017c zastanowi\u0107 si\u0119 nad
\nprawdopodobnymi konsekwencjami decyzji alternatywnych i stwierdzi\u0107, kt\u00f3re z nich
\ns\u0105 korzystniejsze. Trzeba by, wreszcie, podj\u0105\u0107 wysi\u0142ki, by zapewni\u0107, \u017ce
\npost\u0119powanie podejmuj\u0105cego decyzj\u0119, zar\u00f3wno podczas etapu decyzyjnego, jak i
\nwprowadzania decyzji w \u017cycie, jest godne podziwu. Taki proces m\u00f3g\u0142by sk\u0142ada\u0107 si\u0119 z
\nnast\u0119puj\u0105cych krok\u00f3w:
\n1. Stwierdzenie, czy dana kwestia ma charakter etyczny.
\n2. Konsultacja u miarodajnych \u017ar\u00f3de\u0142, jak kodeksy etyki i inne stanowiska
\norganizacji lekarskich oraz ciesz\u0105cy si\u0119 szacunkiem koledzy, w celu
\ndowiedzenia si\u0119, jak lekarze zazwyczaj post\u0119puj\u0105 w sytuacjach danego
\nrodzaju.
\n3. Zastanowienie si\u0119 nad rozwi\u0105zaniami alternatywnymi w \u015bwietle
\nprzy\u015bwiecaj\u0105cych im zasad i warto\u015bci oraz nad ich konsekwencjami.
\n4. Przedyskutowanie proponowanego rozwi\u0105zanie z tymi, na kt\u00f3rych b\u0119dzie ono
\noddzia\u0142ywa\u0142o.
\n5. Podj\u0119cie decyzji i dzia\u0142anie zgodnie z ni\u0105, zachowuj\u0105c wra\u017cliwo\u015b\u0107 w stosunku
\ndo innych, na kt\u00f3rych ma to wp\u0142yw.
\n6. Ocena w\u0142asnej decyzji i bycie gotowym do podj\u0119cia innego dzia\u0142ania w
\nprzysz\u0142o\u015bci.
\n28
\nKONKLUZJA
\nNiniejszy Rozdzia\u0142 stanowi wst\u0119p do dalszych cz\u0119\u015bci. Maj\u0105c do czynienia z konkretnymi
\nproblemami z zakresu etyki lekarskiej, warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce lekarze stawali w przesz\u0142o\u015bci w
\nobliczu wielu tych samych zagadnie\u0144 i zgromadzone przez nich do\u015bwiadczenie i m\u0105dro\u015b\u0107
\nmog\u0105 by\u0107 bardzo przydatne w dniu dzisiejszym. WMA i inne organizacje lekarskie dbaj\u0105 o te
\ntradycje i przedstawiaj\u0105 lekarzom szereg pomocnych wskaz\u00f3wek etycznych. Jednak pomimo
\nistnienia w\u015br\u00f3d lekarzy szerokiego consensusu w kwestiach etyki, poszczeg\u00f3lni lekarze mog\u0105
\nmie\u0107, i maj\u0105, odmienne zdanie co do tego, jak zachowa\u0107 si\u0119 w danym przypadku. Co wi\u0119cej,
\npogl\u0105dy lekarzy mog\u0105 si\u0119 znacznie r\u00f3\u017cni\u0107 od pogl\u0105d\u00f3w pacjent\u00f3w i przedstawicieli innych
\nzawod\u00f3w medycznych. Istotne dla lekarzy jest, jako pierwszy krok w rozwi\u0105zywaniu
\nkonflikt\u00f3w etycznych, zrozumienie r\u00f3\u017cnych metod podejmowania decyzji etycznych, r\u00f3wnie\u017c
\nswoich w\u0142asnych metod oraz metod innych ludzi, z kt\u00f3rymi maj\u0105 do czynienia. To pomo\u017ce
\nlekarzom okre\u015bla\u0107 najlepsz\u0105 drog\u0119 post\u0119powania i wyja\u015bnia\u0107 swe decyzje innym.
\n29
\nRozdzia\u0142 II.
\nLekarze a pacjenci.
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w relacji lekarz \u2013 pacjent?
\nStosunek mi\u0119dzy lekarzem a pacjentem jest kamieniem w\u0119gielnym praktyki
\nlekarskiej i, co za tym idzie, etyki lekarskiej. Jak ju\u017c wspomniano, Deklaracja
\nGenewska wymaga od lekarza, aby \u201eZdrowie mojego pacjenta by\u0142o moj\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105
\ntrosk\u0105\u201d, a Mi\u0119dzynarodowy Kodeks Etyki Lekarskiej stanowi, \u017ce \u201eLekarz b\u0119dzie
\ns\u0142u\u017cy\u0142 pacjentowi z ca\u0142kowit\u0105 lojalno\u015bci\u0105 i zgodnie z ca\u0142\u0105 sw\u0105 wiedz\u0105 i
\nCELE
\nPo przepracowaniu niniejszego rozdzia\u0142u powinni Pa\u0144stwo by\u0107 w stanie:
\nwyja\u015bni\u0107, dlaczego wszyscy pacjenci zas\u0142uguj\u0105 na szacunek i r\u00f3wne traktowanie
\nustali\u0107 najistotniejsze elementy \u015bwiadomej zgody
\nwyja\u015bni\u0107, jak nale\u017cy podejmowa\u0107 decyzje medyczne za pacjent\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 niezdolni
\ndo ich podj\u0119cia
\nuzasadni\u0107 zagadnienie tajemnicy lekarskiej i rozpozna\u0107 prawnie uzasadnione wyj\u0105tki od
\ntej zasady
\nrozpoznawa\u0107 podstawowe problemy etyczne pojawiaj\u0105ce si\u0119 w zwi\u0105zku z pocz\u0105tkiem i
\nko\u0144cem \u017cycia
\nstre\u015bci\u0107 argumenty za i przeciw stosowania eutanazji \/ wspomaganego samob\u00f3jstwa
\noraz r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy nimi a opiek\u0105 paliatywn\u0105 lub nie podejmowaniem b\u0105d\u017a
\nwstrzymaniem leczenia
\nAnaliza przypadku nr 1
\nDr P., do\u015bwiadczony, wykwalifikowany chirurg, jest tu\u017c przed ko\u0144cem nocnego dy\u017curu w
\n\u015bredniej wielko\u015bci szpitalu. M\u0142oda kobieta zostaje przyprowadzona przez matk\u0119, kt\u00f3ra
\npozostawia j\u0105, poinformowawszy piel\u0119gniark\u0119 na izbie przyj\u0119\u0107, \u017ce musi wraca\u0107, by
\nzaopiekowa\u0107 si\u0119 swymi pozosta\u0142ymi dzie\u0107mi. Pacjentka ma krwawienie pochwowe i silne
\nb\u00f3le. Dr P. bada j\u0105 i stwierdza, \u017ce przyczyn\u0105 jest poronienie samoistne lub wywo\u0142ane przez
\npacjentk\u0119. Szybko wykonuje \u0142y\u017ceczkowanie i prosi piel\u0119gniark\u0119, aby spyta\u0142a pacjentk\u0119, czy
\nmo\u017ce pozosta\u0107 w szpitalu do czasu, gdy mo\u017cna b\u0119dzie j\u0105 bezpiecznie wypisa\u0107. Dr Q
\nzast\u0119puje dr. P., kt\u00f3ry wraca do domu, nie przeprowadzaj\u0105c rozmowy z pacjentk\u0105.
\n30
\numiej\u0119tno\u015bciami\u201d. Jak by\u0142o omawiane w Rozdziale I, tradycyjne postrzeganie
\nstosunku mi\u0119dzy lekarzem a pacjentem jako stosunku paternalistycznego, w kt\u00f3rym
\nlekarz podejmowa\u0142 decyzje, a pacjent si\u0119 im podporz\u0105dkowywa\u0142, zosta\u0142o w ostatnich
\nlatach odrzucone, zar\u00f3wno w etyce, jak i w prawie. Autonomia pacjenta jest jednak
\ncz\u0119sto problematyczna, poniewa\u017c spora cz\u0119\u015b\u0107 pacjent\u00f3w nie chce lub nie jest w
\nstanie podejmowa\u0107 decyzji dotycz\u0105cych opieki lekarskiej. R\u00f3wnie problematyczne s\u0105
\ninne aspekty tego stosunku, jak obowi\u0105zek dochowania tajemnicy lekarskiej w erze
\nkomputeryzacji danych medycznych i zarz\u0105dzanej opieki zdrowotnej oraz obowi\u0105zek
\npodtrzymywania \u017cycia w obliczu pro\u015bby o przyspieszenie zgonu.
\nPrzedmiotem niniejszej cz\u0119\u015bci b\u0119dzie sze\u015b\u0107 temat\u00f3w przedstawiaj\u0105cych szczeg\u00f3lnie
\ndokuczliwe problemy, jakie napotykaj\u0105 lekarze w trakcie praktyki: szacunek i r\u00f3wne
\ntraktowanie, komunikowanie si\u0119 i zgoda, decydowanie za pacjent\u00f3w niezdolnych do
\npodj\u0119cia \u015bwiadomej decyzji, tajemnica lekarska, kwestie zwi\u0105zane z pocz\u0105tkiem
\n\u017cycia oraz kwestie zwi\u0105zane z ko\u0144cem \u017cycia.
\nSzacunek i r\u00f3wne traktowanie
\nPrzekonanie, \u017ce ka\u017cda istota ludzka zas\u0142uguje na szacunek i r\u00f3wne traktowanie, jest
\nstosunkowo \u015bwie\u017cej daty. W wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stw akceptowano i uwa\u017cano za
\nnormalne nier\u00f3wne traktowanie os\u00f3b i grup ludzi oraz brak szacunku dla nich. Tego
\nrodzaju praktyk\u0105 by\u0142o niewolnictwo, kt\u00f3re nie zosta\u0142o wykorzenione w koloniach
\neuropejskich oraz Stanach Zjednoczonych a\u017c do XIX wieku, a w niekt\u00f3rych
\ncz\u0119\u015bciach \u015bwiata istnieje do dzi\u015b. Jeszcze mniej odleg\u0142e w czasie jest zniesienie, w
\ntakich pa\u0144stwach jak RPA, instytucjonalnej dyskryminacji os\u00f3b nie b\u0119d\u0105cych
\nprzedstawicielami bia\u0142ej rasy. W wi\u0119kszo\u015bci pa\u0144stw kobiety nadal do\u015bwiadczaj\u0105
\nbraku szacunku i nier\u00f3wnego traktowania. Szeroko rozpowszechniona jest
\ndyskryminacja ze wzgl\u0119du na wiek, inwalidztwo lub orientacj\u0119 seksualn\u0105. Go\u0142ym
\nokiem wida\u0107, \u017ce nadal istnieje powa\u017cny op\u00f3r przeciwko idei, \u017ce wszyscy ludzie
\npowinni by\u0107 traktowani jako r\u00f3wni sobie.
\nStopniowe, wci\u0105\u017c trwaj\u0105ce, nawr\u00f3cenie ludzko\u015bci do wiary w r\u00f3wno\u015b\u0107 cz\u0142owieka
\nmia\u0142o sw\u00f3j pocz\u0105tek w XVII i XVIII w. w Europie i Ameryce P\u00f3\u0142nocnej. Przewodzi\u0142y
\n31
\nmu dwie przeciwstawne ideologie: nowa interpretacja wiary chrze\u015bcija\u0144skiej i
\nantychrze\u015bcija\u0144ski racjonalizm. Pierwsza z nich zainspirowa\u0142a Rewolucj\u0119
\nAmeryka\u0144sk\u0105 i Kodeks Praw Obywatelskich; druga \u2013 Rewolucj\u0119 Francusk\u0105 i
\nzwi\u0105zane z ni\u0105 wydarzenia polityczne. Pod takimi wp\u0142ywami demokracja zacz\u0119\u0142a si\u0119
\nbardzo stopniowo zakorzenia\u0107 i rozprzestrzenia\u0107 po \u015bwiecie. By\u0142a ona oparta na
\nwierze w polityczn\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich m\u0119\u017cczyzn (i, du\u017co p\u00f3\u017aniej, kobiet) oraz
\nwynikaj\u0105ce z tego prawo g\u0142osu przy wybieraniu tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 rz\u0105dzi\u0107.
\nW XX w. szczeg\u00f3\u0142owo opracowano koncepcj\u0119 r\u00f3wno\u015bci ludzi w kategorii praw
\ncz\u0142owieka. Jednym z pierwszych akt\u00f3w nowo powsta\u0142ej Organizacji Narod\u00f3w
\nZjednoczonych by\u0142a Powszechna Deklaracja Praw Cz\u0142owieka (1948 r.),
\nstanowi\u0105ca w art. 1, \u017ce \u201eWszystkie istoty ludzkie rodz\u0105 si\u0119 wolne i r\u00f3wne w godno\u015bci
\ni prawach\u201d. Wiele innych cia\u0142 mi\u0119dzynarodowych i krajowych og\u0142osi\u0142o deklaracje praw
\nodnosz\u0105ce si\u0119 do wszystkich istot ludzkich, wszystkich obywateli danego pa\u0144stwa
\nlub okre\u015blonych grup ludzi (np. prawa dziecka, prawa pacjenta, prawa konsumenta
\nitp.). Utworzono szereg organizacji, kt\u00f3rych zadaniem jest promowanie dzia\u0142a\u0144
\nwynikaj\u0105cych z tego rodzaju deklaracji. Niestety jednak w wielu pa\u0144stwach nadal nie
\nprzestrzega si\u0119 praw cz\u0142owieka.
\nZaw\u00f3d lekarski mia\u0142 przez lata troch\u0119 sprzeczne pogl\u0105dy w sprawie r\u00f3wno\u015bci
\npacjent\u00f3w i ich praw. Z jednej strony, od lekarzy \u017c\u0105dano, a\u017ceby \u201enie dopuszczali, aby
\nwzgl\u0119dy wieku, choroby lub inwalidztwa, wyznania, pochodzenia etnicznego, p\u0142ci,
\nnarodowo\u015bci, pogl\u0105d\u00f3w politycznych, rasy, orientacji seksualnej lub pozycji
\nspo\u0142ecznej wp\u0142ywa\u0142y na spe\u0142nianie ich obowi\u0105zku wobec pacjenta\u201d (Deklaracja
\nGenewska). Jednocze\u015bnie za\u015b lekarze domagali si\u0119 prawa odmowy przyj\u0119cia
\npacjenta, za wyj\u0105tkiem stanu nag\u0142ej potrzeby. Chocia\u017c do uzasadnionych podstaw
\ntakiej odmowy zalicza si\u0119 brak odpowiednich kwalifikacji i specjalizacji, to je\u017celi
\nlekarze nie musz\u0105 podawa\u0107 \u017cadnych powod\u00f3w odm\u00f3wienia pacjentowi, z \u0142atwo\u015bci\u0105
\nmog\u0105 stosowa\u0107 dyskryminacj\u0119 bez \u017cadnej odpowiedzialno\u015bci. Jedynym \u015brodkiem
\nprzeciwdzia\u0142ania nadu\u017cyciom praw cz\u0142owieka w tym zakresie mo\u017ce by\u0107, zamiast
\nprawa lub organ\u00f3w dyscyplinarnych, sumienie lekarza.
\nNawet je\u017celi lekarze nie naruszaj\u0105 zasady szacunku i r\u00f3wno\u015bci ludzi przy wyborze
\npacjent\u00f3w, mog\u0105 to czyni\u0107 poprzez spos\u00f3b, w jaki ich lecz\u0105 i odnosz\u0105 si\u0119 do nich.
\n32
\nProblem ten ilustruje przypadek opisany na wst\u0119pie niniejszego Rozdzia\u0142u. Jak
\nstwierdzono w Rozdziale I, wsp\u00f3\u0142czucie jest jedn\u0105 z kluczowych warto\u015bci medycyny i
\nstanowi niezb\u0119dny element w\u0142a\u015bciwego stosunku terapeutycznego. Wsp\u00f3\u0142czucie
\noparte jest na respektowaniu godno\u015bci pacjenta i wyznawanych przez niego
\nwarto\u015bci, ale idzie jeszcze dalej w rozpoznawaniu i reagowaniu na s\u0142abo\u015b\u0107 pacjenta
\nw obliczu choroby lub kalectwa. Je\u017celi pacjenci wyczuwaj\u0105 wsp\u00f3\u0142czucie lekarza,
\nb\u0119d\u0105 prawdopodobnie w wi\u0119kszym stopniu ufa\u0107, \u017ce dzia\u0142a on w ich najlepiej poj\u0119tym
\ninteresie, a to zaufanie mo\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do polepszenia procesu powrotu do
\nzdrowia.
\nZaufanie, maj\u0105ce podstawowe znaczenie w stosunku pomi\u0119dzy lekarzem a
\npacjentem, wed\u0142ug powszechnej interpretacji oznacza, \u017ce lekarz nie powinien
\nodst\u0119powa\u0107 od leczenia pacjenta, nad kt\u00f3rym podj\u0105\u0142 si\u0119 opieki. Mi\u0119dzynarodowy
\nKodeks Etyki Lekarskiej WMA sugeruje, \u017ce jedynym powodem zako\u0144czenia relacji
\nmi\u0119dzy pacjentem a lekarzem mo\u017ce by\u0107 fakt, \u017ce pacjent wymaga opieki drugiego
\nlekarza o innych kompetencjach: \u201eLekarz b\u0119dzie s\u0142u\u017cy\u0142 pacjentowi z ca\u0142kowit\u0105
\nlojalno\u015bci\u0105 i zgodnie z ca\u0142\u0105 sw\u0105 wiedz\u0105 i umiej\u0119tno\u015bciami. Ilekro\u0107 badanie lub
\nleczenie przekracza mo\u017cliwo\u015bci danego lekarza, powinien on zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do innego
\nlekarza posiadaj\u0105cego wymagane umiej\u0119tno\u015bci\u201d. Istnieje jednak szereg innych
\npowod\u00f3w, z kt\u00f3rych lekarz mo\u017ce mie\u0107 ochot\u0119 na zako\u0144czenie swej relacji z
\npacjentem, np. zaprzestanie lub przeniesienie praktyki lekarskiej, odmowa lub
\nniemo\u017cno\u015b\u0107 op\u0142acenia przez pacjenta honorarium lekarskiego, wzajemna niech\u0119\u0107
\npomi\u0119dzy pacjentem a lekarzem, nie stosowanie si\u0119 przez pacjenta do zalece\u0144
\nlekarza itd. Powody te mog\u0105 by\u0107 w pe\u0142ni uzasadnione \u2013 mog\u0105 te\u017c by\u0107 nieetyczne.
\nZastanawiaj\u0105c si\u0119 nad tym, jak post\u0105pi\u0107, lekarze powinni przeanalizowa\u0107
\nobowi\u0105zuj\u0105cy ich kodeks etyki i inne wytyczne oraz dok\u0142adnie przemy\u015ble\u0107 kieruj\u0105ce
\nnimi motywy. Lekarze powinni by\u0107 przygotowani do uzasadnienia swych decyzji \u2013
\nsobie samym, pacjentowi, a w razie potrzeby osobom trzecim. Je\u017celi pow\u00f3d jest
\ns\u0142uszny, lekarz powinien pom\u00f3c pacjentowi w znalezieniu innego, odpowiedniego
\nlekarza, a je\u015bli nie jest to mo\u017cliwe, poinformowa\u0107 go o swej decyzji z odpowiednim
\nwyprzedzeniem, tak aby pacjent m\u00f3g\u0142 uzyska\u0107 alternatywn\u0105 opiek\u0119 medyczn\u0105. Je\u017celi
\nnatomiast pow\u00f3d nie jest uzasadniony, na przyk\u0142ad uprzedzenia rasowe, lekarz
\npowinien podj\u0105\u0107 kroki przeciwdzia\u0142aj\u0105ce tej u\u0142omno\u015bci.
\n33
\nWielu lekarzy, szczeg\u00f3lnie z sektora publicznej s\u0142u\u017cby zdrowia, zwykle nie ma
\nmo\u017cliwo\u015bci wyboru pacjent\u00f3w, kt\u00f3rych lecz\u0105. Niekt\u00f3rzy pacjenci s\u0105 agresywni i
\nstanowi\u0105 zagro\u017cenie dla bezpiecze\u0144stwa lekarza. Innych mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako osoby
\nnieprzyjemne z powodu ich antyspo\u0142ecznej postawy i zachowania. Czy tacy ludzie
\nzrzekli si\u0119 prawa do szacunku i r\u00f3wnego traktowania? Czy te\u017c od lekarzy oczekuje
\nsi\u0119 zwi\u0119kszonych, czasem wr\u0119cz heroicznych, wysi\u0142k\u00f3w, aby nawi\u0105za\u0107 i utrzymywa\u0107
\nz nimi stosunek terapeutyczny? W przypadku tego rodzaju os\u00f3b lekarze musz\u0105
\nbalansowa\u0107 pomi\u0119dzy odpowiedzialno\u015bci\u0105 za bezpiecze\u0144stwo w\u0142asne oraz swego
\npersonelu a obowi\u0105zkiem dbania o dobro pacjent\u00f3w. Powinni szuka\u0107 rozwi\u0105zania,
\nkt\u00f3re zaspokoi obydwa powy\u017csze zobowi\u0105zania. Gdy nie jest to mo\u017cliwe, powinni
\npodj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 zapewnienia im opieki w inny spos\u00f3b.
\nKolejna przeszkoda w stosowaniu zasady szacunku i r\u00f3wnego traktowania odno\u015bnie
\nwszystkich pacjent\u00f3w pojawia si\u0119 w przypadku opieki nad pacjentami chorymi
\nzaka\u017anie. Uwaga skupia si\u0119 tu przewa\u017cnie na nosicielach wirusa HIV lub chorych na
\nAIDS, nie tylko ze wzgl\u0119du, i\u017c jest to choroba zagra\u017caj\u0105ca \u017cyciu, lecz r\u00f3wnie\u017c
\ndlatego, \u017ce cz\u0119sto wi\u0105\u017ce si\u0119 z uprzedzeniami spo\u0142ecznymi. Istnieje jednak wiele
\ninnych powa\u017cnych chor\u00f3b, a niekt\u00f3rymi z nich pracownicy s\u0142u\u017cby mog\u0105 si\u0119 zarazi\u0107
\ndu\u017co \u0142atwiej ni\u017c HIV \/ AIDS. Cz\u0119\u015b\u0107 lekarzy ma opory przed wykonywaniem procedur
\ninwazyjnych w przypadku takich pacjent\u00f3w z obawy na mo\u017cliwo\u015b\u0107 zara\u017cenia si\u0119.
\nKodeksy etyki lekarskiej nie przewiduj\u0105 jednak ze wzgl\u0119du na choroby zaka\u017ane
\n\u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w od obowi\u0105zku r\u00f3wnego traktowania przez lekarza wszystkich
\npacjent\u00f3w. Stanowisko WMA w sprawie Zawodowej Odpowiedzialno\u015bci Lekarzy
\nprzy Leczeniu Pacjent\u00f3w Chorych na AIDS okre\u015bla to w ten spos\u00f3b:
\nPacjenci chorzy na AIDS maj\u0105 prawo do fachowej opieki medycznej udzielanej ze
\nwsp\u00f3\u0142czuciem i szacunkiem dla godno\u015bci ludzkiej.
\nLekarz nie mo\u017ce w spos\u00f3b etyczny odm\u00f3wi\u0107 leczenia pacjenta, kt\u00f3rego stan znajduje
\nsi\u0119 w zakresie aktualnych kompetencji lekarze, jedynie na tej podstawie, \u017ce pacjent jest
\nseropozytywny.
\nEtyka lekarska nie dopuszcza dyskryminacji pacjenta opartej wy\u0142\u0105cznie na jego
\nseropozytywno\u015bci. Osoby cierpi\u0105ce na AIDS wymagaj\u0105 fachowego, troskliwego
\nleczenia. Lekarz, kt\u00f3ry nie jest w stanie zapewni\u0107 opieki wymaganej przez takie osoby,
\npowinien skierowa\u0107 je do dysponuj\u0105cego odpowiednim wyposa\u017ceniem lekarza lub
\nzak\u0142adu opieki. Do czasu, gdy realizacja skierowania b\u0119dzie mo\u017cliwa, lekarz musi
\nzaopiekowa\u0107 si\u0119 pacjentem zgodnie z pe\u0142ni\u0105 swoich mo\u017cliwo\u015bci.
\n34
\nIntymny charakter stosunku pomi\u0119dzy lekarzem a pacjentem mo\u017ce prowadzi\u0107 do
\npoci\u0105gu seksualnego. Podstawowa regu\u0142a tradycyjnej etyki lekarskiej m\u00f3wi, \u017ce
\ntakiemu poci\u0105gowi nale\u017cy si\u0119 oprze\u0107. Przysi\u0119ga Hipokratesa zawiera nast\u0119puj\u0105ce
\nprzyrzeczenie: \u201eDo jakiegokolwiek wejd\u0119 domu, wejd\u0119 do\u0144 dla po\u017cytku chorych, nie
\npo to, \u017ceby \u015bwiadomie wyrz\u0105dza\u0107 krzywd\u0119 lub szkodzi\u0107 w inny spos\u00f3b, wolny od
\npo\u017c\u0105da\u0144 zmys\u0142owych tak wobec niewiast jak i m\u0119\u017cczyzn (…)\u201d. W ostatnich latach
\nwiele stowarzysze\u0144 lekarskich potwierdzi\u0142o zakaz relacji seksualnych mi\u0119dzy
\nlekarzami a ich pacjentami. Powody tego s\u0105 takie same jak 2500 lat temu, w czasach
\nHipokratesa. Pacjenci znajduj\u0105 si\u0119 w potrzebie i ufaj\u0105, \u017ce lekarze b\u0119d\u0105 ich dobrze
\nleczy\u0107. Mog\u0105 nie by\u0107 w stanie opiera\u0107 si\u0119 awansom seksualnym ze strony lekarza z
\nobawy, \u017ce zagrozi\u0142oby to ich leczeniu. Poza tym, zaanga\u017cowanie emocjonalne mo\u017ce
\nmie\u0107 szkodliwy wp\u0142yw na lekarza przy dokonywaniu oceny klinicznej.
\nTen drugi pow\u00f3d odnosi si\u0119 tak\u017ce do lekarza lecz\u0105cego cz\u0142onk\u00f3w w\u0142asnej rodziny,
\nprzed czym przestrzega wiele kodeks\u00f3w etyki lekarskiej. Jednak\u017ce – tak jak i w
\nprzypadku innych postanowie\u0144 kodeks\u00f3w etyki – mo\u017ce to mie\u0107 r\u00f3\u017ce zastosowanie w
\nzale\u017cno\u015bci od sytuacji. Przyk\u0142adowo, indywidualni lekarze, praktykuj\u0105cy w odleg\u0142ych
\nokolicach, mog\u0105 by\u0107 zmuszeni do udzielania \u015bwiadcze\u0144 cz\u0142onkom swej rodziny,
\nzw\u0142aszcza w nag\u0142ych przypadkach.
\nKomunikowanie si\u0119 i zgoda pacjenta
\n\u015awiadoma zgoda stanowi jedno z centralnych poj\u0119\u0107 dzisiejszej etyki lekarskiej.
\nPrawo pacjent\u00f3w do osobistego podejmowania decyzji dotycz\u0105cych ich zdrowia
\nzosta\u0142o wyra\u017cone w wielu aktach z zakresu prawa oraz etyki. Deklaracja WMA w
\nsprawie Praw Pacjenta stanowi, \u017ce:
\nPacjent ma prawo samostanowienia, podejmowania w\u0142asnych decyzji dotycz\u0105cych
\nsiebie samego. Lekarz informuje pacjenta o konsekwencjach jego decyzji. Doros\u0142y,
\numys\u0142owo sprawny pacjent ma prawo zgodzi\u0107 si\u0119 lub odm\u00f3wi\u0107 zgody na jak\u0105kolwiek
\nprocedur\u0119 diagnostyczn\u0105 b\u0105d\u017a terapi\u0119. Pacjent ma prawo uzyska\u0107 informacje
\nkonieczne do podj\u0119cia takiej decyzji. Pacjent powinien w pe\u0142ni rozumie\u0107, jaki jest cel
\ndanego badania lub leczenia, jakie poci\u0105ga za sob\u0105 rezultaty i jakie by\u0142yby
\nkonsekwencje nie wyra\u017cenia zgody.
\n35
\nKoniecznym warunkiem \u015bwiadomej zgody jest dobra komunikacja mi\u0119dzy lekarzem a
\npacjentem. Gdy normalnym zjawiskiem by\u0142 paternalizm medyczny, komunikacja by\u0142a
\nstosunkowo prosta; polega\u0142a na tym, \u017ce lekarz wydawa\u0142 pacjentowi polecenia
\npoddania si\u0119 takiemu lub innemu leczeniu. Obecnie od lekarzy wymaga si\u0119 w tym
\nzakresie du\u017co wi\u0119cej. Musz\u0105 przedstawia\u0107 pacjentowi wszystkie informacje
\npotrzebne do podj\u0119cia decyzji. Obejmuje to wyja\u015bnianie prostym j\u0119zykiem z\u0142o\u017conych
\nzagadnie\u0144 dotycz\u0105cych diagnoz medycznych, rokowa\u0144 i sposob\u00f3w leczenia tak, aby
\npacjenci zrozumieli mo\u017cliwe opcje z ich zaletami i wadami, udzielanie odpowiedzi na
\nr\u00f3\u017cnorodne pytania ze strony pacjent\u00f3w oraz zrozumienie decyzji pacjenta, jaka by
\nona nie by\u0142a, i, o ile to mo\u017cliwe, jej podstaw. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 dobrego komunikowania
\nsi\u0119 nie jest dla wi\u0119kszo\u015bci ludzi spraw\u0105 nabyt\u0105; konieczne jest \u015bwiadome nauczenie
\nsi\u0119 jej i ci\u0105g\u0142e udoskonalanie.
\nDwie podstawowe przeszkody dla dobrej komunikacji lekarza z pacjentem to bariery
\nj\u0119zykowe i kulturowe. Je\u017celi lekarz i pacjent nie m\u00f3wi\u0105 tym samym j\u0119zykiem,
\nkonieczny b\u0119dzie t\u0142umacz. Niestety w wielu miejscach brak jest wykwalifikowanych
\nt\u0142umaczy i lekarz zmuszony jest odnale\u017a\u0107 osob\u0119 najbardziej si\u0119 do tego nadaj\u0105c\u0105.
\nKultura, obejmuj\u0105ca j\u0119zyk, ale szersza od niego, powoduje dodatkowe problemy w
\ntym zakresie. Z powodu r\u00f3\u017cnego kulturowego pojmowania charakteru i powod\u00f3w
\nchoroby pacjenci mog\u0105 nie zrozumie\u0107 przedstawionej przez lekarza diagnozy i metod
\nleczenia. W takiej sytuacji lekarze powinni podj\u0105\u0107 wszelkie racjonalne pr\u00f3by
\nsprawdzenia, czy pacjent rozumie kwestie zwi\u0105zane ze zdrowiem i leczeniem, oraz w
\nnajlepszy spos\u00f3b w jaki potrafi\u0105, poinformowa\u0107 pacjenta o swych zaleceniach.
\nGdy lekarz we w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b przedstawi pacjentowi wszystkie potrzebne mu
\ninformacje o rozpoznaniu, rokowaniach oraz mo\u017cliwych metodach leczenia, pacjent
\njest w stanie podj\u0105\u0107 \u015bwiadom\u0105 decyzj\u0119 co do dalszego post\u0119powania. Chocia\u017c
\nokre\u015blenie \u201ezgoda\u201d sugeruje akceptacj\u0119 leczenia, koncepcja \u015bwiadomej zgody ma
\ntakie samo zastosowanie do odmowy poddania si\u0119 leczeniu lub dokonania wyboru
\nspo\u015br\u00f3d alternatywnych metod leczenia. Pacjenci zdolni do podejmowania
\n\u015bwiadomych decyzji maj\u0105 prawo odmowy poddania si\u0119 leczeniu, nawet je\u017celi
\nskutkowa\u0107 to b\u0119dzie kalectwem lub \u015bmierci\u0105.
\n36
\nZgoda mo\u017ce mie\u0107 form\u0119 wyra\u017an\u0105 lub dorozumian\u0105. W spos\u00f3b wyra\u017any zgod\u0119
\nwyra\u017ca si\u0119 ustnie lub na pi\u015bmie. Natomiast zgoda dorozumiana wyst\u0119puje, gdy
\npacjent poprzez swoje zachowanie daje do zrozumienia, \u017ce ma ochot\u0119 podda\u0107 si\u0119
\nokre\u015blonemu leczeniu lub zabiegowi. Fakt wyra\u017cenia zgody na pobranie krwi mo\u017cna
\nna przyk\u0142ad domniemywa\u0107 na tej podstawie, \u017ce pacjent wystawia rami\u0119. W
\nprzypadku leczenia stwarzaj\u0105cego podwy\u017cszone ryzyko lub wi\u0105\u017c\u0105cego si\u0119 ze
\nznaczn\u0105 dolegliwo\u015bci\u0105 dla pacjenta zaleca si\u0119 uzyskanie zgody udzielonej w spos\u00f3b
\nwyra\u017any.
\nIstniej\u0105 dwa wyj\u0105tki od wymogu uzyskania \u015bwiadomej zgody od pacjent\u00f3w zdolnych
\ndo podejmowania \u015bwiadomych decyzji:
\nW przypadku, gdy pacjent z w\u0142asnej nieprzymuszonej woli upowa\u017cnia lekarza
\nlub osob\u0119 trzeci\u0105 do podj\u0119cia decyzji w jego imieniu. Z uwagi na to, \u017ce sprawa
\njest bardzo skomplikowana lub dlatego \u017ce pacjent ma pe\u0142ne zaufanie do
\nlekarza, mo\u017ce on powiedzie\u0107 lekarzowi, aby czyni\u0142 to, co uwa\u017ca za najlepsze.
\nLekarze powinni by\u0107 ostro\u017cni w takich sytuacjach i przedstawi\u0107 pacjentowi
\npodstawowe informacje o mo\u017cliwych metodach leczeniach i zach\u0119ca\u0107 go do
\npodj\u0119cia decyzji osobi\u015bcie. Je\u017celi jednak pacjent nadal chce, aby to lekarz
\ndecydowa\u0142, lekarz powinien tak zrobi\u0107 zgodnie z najlepszym interesem
\npacjenta.
\nW przypadku, gdy ujawnienie informacji by\u0142oby szkodliwe dla pacjenta. W
\ntakiej sytuacji ma zastosowanie tradycyjna koncepcja \u201eprzywileju
\nterapeutycznego\u201d, pozwalaj\u0105cego lekarzom zatai\u0107 informacje medyczne, je\u017celi
\nich ujawnienie mog\u0142oby spowodowa\u0107 dla pacjenta powa\u017cn\u0105 szkod\u0119 fizyczn\u0105,
\npsychologiczn\u0105 lub emocjonaln\u0105, na przyk\u0142ad istnia\u0142oby du\u017ce
\nprawdopodobie\u0144stwo, \u017ce pacjent pope\u0142ni samob\u00f3jstwo, gdy rozpoznana
\nzosta\u0142a choroba terminalna. Przywilej ten jest nara\u017cony na spore nadu\u017cycia i
\nlekarze powinni korzysta\u0107 z niego jedynie w wyj\u0105tkowych, skrajnych
\nokoliczno\u015bciach. Powinni oczekiwa\u0107, \u017ce wszyscy pacjenci s\u0105 w stanie
\nporadzi\u0107 sobie z faktami, i korzysta\u0107 z prawa do nie wyjawiania informacji tylko
\nw przypadkach, kiedy s\u0105 g\u0142\u0119boko przekonani, \u017ce wi\u0119cej szkody wyniknie z
\npowiedzenia pacjentowi prawdy.
\n37
\nW niekt\u00f3rych kr\u0119gach kulturowych powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce zobowi\u0105zanie lekarza
\ndo udzielania pacjentowi informacji nie dotyczy przypadk\u00f3w, gdy diagnoza wskazuje
\nna chorob\u0119 terminaln\u0105. Panuje odczucie, \u017ce tego rodzaju informacja doprowadzi\u0142aby
\npacjenta do rozpaczy, a pozosta\u0142e mu dni \u017cycia uczyni\u0142aby znacznie bardziej
\nnieszcz\u0119\u015bliwe ni\u017c w sytuacji, gdy pacjent mia\u0142by nadziej\u0119 na wyzdrowienie.
\nNierzadko spotyka si\u0119 na \u015bwiecie przypadki, gdy bliscy pacjent\u00f3w b\u0142agaj\u0105 lekarzy,
\naby nie informowali ich, \u017ce umieraj\u0105. Lekarze przekazuj\u0105cy z\u0142e wie\u015bci, zw\u0142aszcza o
\nzagro\u017ceniu \u017cycia, musz\u0105 by\u0107 wra\u017cliwi na czynniki kulturowe i osobiste. Niemniej
\njednak, prawo pacjenta do \u015bwiadomego wyra\u017cania zgody jest w coraz wi\u0119kszym
\nstopniu akceptowane, a podstawowym obowi\u0105zkiem lekarza jest pomaganie
\npacjentom w korzystaniu z tego prawa.
\nPod\u0105\u017caj\u0105c za rosn\u0105c\u0105 tendencj\u0105 do postrzegania opieki zdrowotnej jako produkt a
\npacjent\u00f3w jako konsument\u00f3w, pacjenci i ich rodziny \u017c\u0105daj\u0105 nierzadko dost\u0119pu do
\ntakich \u015bwiadcze\u0144 medycznych, kt\u00f3re wed\u0142ug uzasadnionej opinii lekarzy, nie s\u0105
\nw\u0142a\u015bciwe. Przyk\u0142ady takich \u015bwiadcze\u0144 obejmuj\u0105 od antybiotyk\u00f3w przeciwko stanom
\nwirusowym poprzez intensywn\u0105 opiek\u0119 nad pacjentami w stanie \u015bmierci m\u00f3zgowej
\ndo obiecuj\u0105cych, lecz nie sprawdzonych, lek\u00f3w lub procedur chirurgicznych.
\nNiekt\u00f3rzy pacjenci roszcz\u0105 sobie \u201eprawo\u201d do wszelkich \u015bwiadcze\u0144 medycznych,
\nkt\u00f3re, ich zdaniem, mog\u0105 by\u0107 dla nich korzystne, a lekarze czasem zbyt skwapliwie
\nsi\u0119 do tego przychylaj\u0105, nawet je\u015bli s\u0105 przekonani, \u017ce \u015bwiadczenie nie ma \u017cadnej
\nkorzy\u015bci medycznej dla stanu pacjenta. Problem ten jest szczeg\u00f3lnie powa\u017cny w
\nprzypadku ograniczonych zasob\u00f3w, gdy kontynuowanie \u201ebezcelowego\u201d lub \u201enie
\nprzedstawiaj\u0105cego korzy\u015bci\u201d leczenia niekt\u00f3rych pacjent\u00f3w oznacza pozostawienie
\nbez opieki innych.
\nBezcelowy i nie przedstawiaj\u0105cy korzy\u015bci mo\u017ce by\u0107 rozumiane w nast\u0119puj\u0105cy
\nspos\u00f3b. W pewnych sytuacjach lekarz mo\u017ce traktowa\u0107 dane leczenie jako
\n\u201emedycznie\u201d bezcelowe lub nie przedstawiaj\u0105ce korzy\u015bci, poniewa\u017c nie daje
\nracjonalnej nadziej na wyleczenie lub poprawienie stanu zdrowia lub dlatego \u017ce
\npacjent jest trwale niezdolny do odczucia korzy\u015bci. W innych przypadkach celowo\u015b\u0107
\nleczenia mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jedynie odnosz\u0105c si\u0119 do subiektywnej oceny przez pacjenta
\nswojego samopoczucia. Og\u00f3ln\u0105 regu\u0142\u0105 jest, \u017ce pacjent powinien bra\u0107 udzia\u0142 w
\nrozstrzyganiu tego, co w jego przypadku jest bezcelowe. W wyj\u0105tkowych
\n38
\nokoliczno\u015bciach takie rozwa\u017cania mog\u0105 nie le\u017ce\u0107 w interesie pacjenta. Lekarz nie ma
\nobowi\u0105zku proponowa\u0107 pacjentowi bezcelowego leczenia.
\nZasada \u015bwiadomej zgody zak\u0142ada, \u017ce pacjent ma prawo wyboru metody leczenia
\nspo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3re przedstawia mu lekarz. Istotnym tematem, wzbudzaj\u0105cym
\nkontrowersje w etyce, prawie i polityce, staje si\u0119 pytanie, w jakim stopniu pacjenci i
\nich rodziny s\u0105 uprawnieni do \u015bwiadcze\u0144 nie zalecanych przez lekarzy. Do czasu, gdy
\nkwestia ta nie zostanie uregulowana przez w\u0142adze, ubezpieczycieli oraz organizacje
\nzawodowe, poszczeg\u00f3lni lekarze sami b\u0119d\u0105 musieli decydowa\u0107, czy powinni
\nprzystawa\u0107 na pro\u015bby o niew\u0142a\u015bciwe leczenie. Powinni odm\u00f3wi\u0107 takim pro\u015bbom,
\nje\u017celi s\u0105 przekonani, \u017ce leczenie przyniesie wi\u0119cej szkody ni\u017c korzy\u015bci. Mog\u0105 si\u0119
\ntak\u017ce nie podejmowa\u0107 leczenia, nawet je\u017celi nie spowoduje szkody, ale
\nprawdopodobnie nie przyniesie korzy\u015bci. Jednak\u017ce efekt placebo nie powinien by\u0107
\nca\u0142kowicie pomijany. Kiedy w gr\u0119 wchodz\u0105 ograniczone zasoby, lekarze powinni
\nzwraca\u0107 na to uwag\u0119 temu, kto odpowiada za alokacj\u0119 \u015brodk\u00f3w.
\nDecydowanie za pacjent\u00f3w niezdolnych do podj\u0119cia \u015bwiadomej decyzji
\nWielu pacjent\u00f3w nie jest w stanie podejmowa\u0107 za siebie decyzji. Przyk\u0142adem tego s\u0105
\nma\u0142e dzieci, osoby dotkni\u0119te schorzeniami psychicznymi lub neurologicznymi oraz
\nosoby, kt\u00f3re utraci\u0142y przytomno\u015b\u0107 lub znajduj\u0105 si\u0119 w \u015bpi\u0105czce. W stosunku do takich
\npacjent\u00f3w wymaga si\u0119 decyzji zast\u0119pczej podj\u0119tej przez lekarza lub inn\u0105 osob\u0119.
\nProblemy etyczne pojawiaj\u0105 si\u0119 przy okre\u015blaniu, kto jest w\u0142a\u015bciwy do podj\u0119cia decyzji
\nzast\u0119pczej oraz jakie powinny by\u0107 kryteria podejmowania decyzji na rzecz pacjent\u00f3w
\ndo tego niezdolnych.
\nW czasach, gdy dominowa\u0142 paternalizm medyczny, lekarza uwa\u017cano za w\u0142a\u015bciw\u0105
\nosob\u0119 do podejmowania decyzji za niezdolnych do tego pacjent\u00f3w. Lekarze mogli
\nsi\u0119 konsultowa\u0107 z rodzin\u0105, ale ostateczne decyzje podejmowali sami. W wielu
\npa\u0144stwach lekarze stopniowo tracili to prawo, gdy\u017c pacjentom przyznawano
\nuprawnienie do wskazania, kto mo\u017ce za nich podejmowa\u0107 decyzj\u0119, je\u017celi zajdzie taka
\npotrzeba. Ponadto, w niekt\u00f3rych ustawodawstwach okre\u015bla si\u0119 hierarchiczny
\nporz\u0105dek os\u00f3b mog\u0105cych podejmowa\u0107 decyzje zast\u0119pcze (np. ma\u0142\u017conek, doros\u0142e
\n39
\ndzieci, rodze\u0144stwo itd.). W takich przypadkach lekarze sami podejmuj\u0105 decyzj\u0119 za
\npacjenta tylko wtedy, kiedy nie mo\u017cna odszuka\u0107 wyznaczonej osoby, co dosy\u0107
\ncz\u0119sto zdarza si\u0119 w sytuacjach nag\u0142ych. Deklaracja WMA w sprawie Praw
\nPacjenta okre\u015bla obowi\u0105zki lekarza w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b:
\nJe\u017celi pacjent jest nieprzytomny lub z innego powodu niezdolny do wyra\u017cenia swej
\nwoli, \u015bwiadom\u0105 zgod\u0119 nale\u017cy uzyska\u0107, o ile to mo\u017cliwe, od jego przedstawiciela
\nustawowego. Je\u017celi nie mo\u017cna si\u0119 porozumie\u0107 z przedstawicielem ustawowym, a
\npodj\u0119cie czynno\u015bci medycznych jest niezw\u0142ocznie konieczne, mo\u017cna domniemywa\u0107, \u017ce
\npacjent udzieli\u0142 zgody, chyba \u017ce na podstawie wcze\u015bniej wyra\u017conej przez niego woli
\nlub jego przekona\u0144 nie budzi w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nie wyrazi\u0142by w danej sytuacji zgody na
\nzabieg.
\nProblemy pojawiaj\u0105 si\u0119, gdy osoby twierdz\u0105ce, \u017ce maj\u0105 prawo do podejmowania
\ndecyzji, na przyk\u0142ad cz\u0142onkowie rodziny, nie zgadzaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 lub zgadzaj\u0105 si\u0119,
\nlecz ich decyzja nie le\u017cy, zdaniem lekarza, w interesie pacjenta. W pierwszym
\nprzypadku lekarz mo\u017ce podj\u0105\u0107 si\u0119 roli mediatora, ale je\u017celi sp\u00f3r si\u0119 przeci\u0105ga,
\nmo\u017cna go rozwi\u0105za\u0107 w inny spos\u00f3b, na przyk\u0142ad przekazuj\u0105c decyzj\u0119 najstarszemu
\ncz\u0142onkowi rodziny lub poprzez g\u0142osowanie. W przypadku powa\u017cnej r\u00f3\u017cnicy zda\u0144
\nmi\u0119dzy lekarzem a osob\u0105 uprawnion\u0105 do podj\u0119cia decyzji Deklaracja w sprawie
\nPraw Pacjenta przedstawia nast\u0119puj\u0105c\u0105 rad\u0119: \u201eJe\u017celi przedstawiciel ustawowy
\npacjenta lub osoba przez niego upowa\u017cniona nie wyra\u017ca zgody na podj\u0119cie leczenia,
\nkt\u00f3re, zdaniem lekarza, le\u017cy w najlepszym interesie pacjenta, lekarz powinien
\nzwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 o podj\u0119cie decyzji do odpowiedniego organu prawnego\u201d.
\nOm\u00f3wiona w poprzedniej cz\u0119\u015bci zasada \u015bwiadomej zgody i zwi\u0105zane z ni\u0105
\nprocedury maj\u0105 takie samo zastosowanie do podejmowania decyzji zast\u0119pczych
\nprzez uprawnione osoby, jak do podejmowania decyzji osobi\u015bcie przez pacjenta.
\nLekarze s\u0105 tak samo zobowi\u0105zani do przedstawienia uprawnionej osobie wszystkich
\ninformacji potrzebnych do podj\u0119cia decyzji. Obejmuje to wyja\u015bnianie prostym
\nj\u0119zykiem z\u0142o\u017conych zagadnie\u0144 dotycz\u0105cych diagnoz medycznych, rokowa\u0144 i
\nsposob\u00f3w leczenia tak, aby osoba podejmuj\u0105ca decyzj\u0119 zrozumia\u0142a mo\u017cliwe opcje z
\nich zaletami i wadami, udzielanie odpowiedzi na r\u00f3\u017cnorodne pytania ze strony tych
\nos\u00f3b oraz zrozumienie podj\u0119tej decyzji, jaka by ona nie by\u0142a, i, o ile to mo\u017cliwe, jej
\npodstaw.
\n40
\nPodstawowymi kryteriami przy podejmowaniu za pacjenta decyzji o leczeniu s\u0105 jego
\npreferencje, o ile s\u0105 znane. Preferencje te mog\u0105 wynika\u0107 z uprzednich deklaracji
\npacjenta b\u0105d\u017a te\u017c mog\u0142y by\u0107 przekazane wyznaczonym osobom, lekarzowi lub innym
\npracownikom s\u0142u\u017cby zdrowia. Gdy preferencje pacjenta nie s\u0105 znane, decyzje w
\nsprawie leczenia powinny mie\u0107 na wzgl\u0119dzie dobro pacjenta, bior\u0105c pod uwag\u0119: (a)
\ndiagnoz\u0119 i rokowania; (b) warto\u015bci wyznawane przez pacjenta; (c) informacje
\nprzedstawione przez osoby bliskie pacjentowi i mog\u0105ce pom\u00f3c w okre\u015bleniu jego
\ninteres\u00f3w; (d) aspekty kulturowe i religijne dotycz\u0105ce pacjenta, kt\u00f3re mog\u0142yby mie\u0107
\nwp\u0142yw na decyzje w sprawie leczenia. Takie podej\u015bcie jest mniej niezawodne od
\nsytuacji, w kt\u00f3rej pacjent pozostawi\u0142 wyra\u017ane wskaz\u00f3wki odno\u015bnie swego leczenia,
\nniemniej jednak pozwala osobie podejmuj\u0105cej decyzje wywnioskowa\u0107, w \u015bwietle
\nwcze\u015bniejszych decyzji podejmowanych przez pacjenta i jego og\u00f3lnego nastawienia
\ndo \u017cycia, jaka by\u0142aby jego decyzja w zaistnia\u0142ej sytuacji.
\nOcena zdolno\u015bci do podejmowania decyzji medycznych mo\u017ce przedstawia\u0107
\ntrudno\u015bci, szczeg\u00f3lnie w odniesieniu do os\u00f3b m\u0142odych oraz os\u00f3b, u kt\u00f3rych zdolno\u015b\u0107
\nrozumowanie zosta\u0142a ograniczona w wyniku nag\u0142ej lub przewlek\u0142ej choroby. Dana
\nosoba mo\u017ce by\u0107 zdolna do podejmowania decyzji dotycz\u0105cych niekt\u00f3rych aspekt\u00f3w
\n\u017cycia, a innych nie; jej zdolno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce okresowa \u2013 w okre\u015blonych porach
\ndniach osoba taka mo\u017ce by\u0107 przytomna i zorientowana, a w innych nie. Pomimo \u017ce
\ntacy pacjenci mog\u0105 nie posiada\u0107 zdolno\u015bci do czynno\u015bci prawnych, ich preferencje
\npowinny by\u0107 brane pod uwag\u0119 przy podejmowaniu za nich decyzji. Deklaracja w
\nsprawie Praw Pacjenta tak podchodzi do tej kwestii: \u201eJe\u017celi pacjent jest ma\u0142oletni
\nlub z innego wzgl\u0119du prawnie ubezw\u0142asnowolniony, wymagana jest zgoda jego
\nprzedstawiciela ustawowego. Pacjent musi, jednak\u017ce, by\u0107 zaanga\u017cowany w proces
\npodejmowania decyzji w najwi\u0119kszym stopniu, na jaki pozwala jego stan\u201d.
\nNiejednokrotnie, pacjenci nie s\u0105 zdolni podj\u0105\u0107 rozs\u0105dnej, dobrze przemy\u015blanej
\ndecyzji dotycz\u0105cej mo\u017cliwych wariant\u00f3w leczenia z powodu dolegliwo\u015bci wywo\u0142anych
\nchorob\u0105. Pomimo tego mog\u0105 oni jednak by\u0107 w stanie wyrazi\u0107 sw\u00f3j brak akceptacji
\ndla konkretnej interwencji, np. od\u017cywiania do\u017cylnego. W takich przypadkach nale\u017cy
\npotraktowa\u0107 takie oznaki niezgody bardzo powa\u017cnie, lecz nale\u017cy je rozwa\u017cy\u0107 w
\n\u015bwietle og\u00f3lnych cel\u00f3w planowanego leczenia.
\n41
\nSzczeg\u00f3lnie skomplikowane kwestie etyczne dotycz\u0105 pacjent\u00f3w cierpi\u0105cych na
\nzaburzenia psychologiczne lub neurologiczne. Wa\u017cne jest, aby w najwi\u0119kszym
\nmo\u017cliwym stopniu respektowa\u0107 ich prawa, zw\u0142aszcza prawo do wolno\u015bci. Mimo to,
\nmo\u017ce zachodzi\u0107 konieczno\u015b\u0107 ograniczania ich swobody lub leczenia wbrew ich woli
\nw celu unikni\u0119cia szk\u00f3d, jakie mogliby uczyni\u0107 sobie lub innym. Mo\u017cna wprowadzi\u0107
\nrozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy ograniczeniem czyjej\u015b swobody bez zgody zainteresowanego, a
\nleczeniem bez takiej zgody. Cz\u0119\u015b\u0107 zwolennik\u00f3w praw pacjent\u00f3w broni prawa takich
\nos\u00f3b do odmowy poddania si\u0119 leczeniu, nawet je\u017celi skutkowa\u0107 to b\u0119dzie
\nkonieczno\u015bci\u0105 ograniczenia ich swobody. Zasadnym powodem odmowy mog\u0142yby by\u0107
\nbolesne do\u015bwiadczenia zwi\u0105zane z leczeniem w przesz\u0142o\u015bci, na przyk\u0142ad powa\u017cne
\nskutki uboczne kuracji lekami psychotropowymi. Dzia\u0142aj\u0105c jako osoba podejmuj\u0105ca
\ndecyzj\u0119 za takich pacjent\u00f3w, lekarze powinni si\u0119 upewni\u0107, \u017ce pacjenci ci faktycznie
\nstanowi\u0105 dla siebie lub innych zagro\u017cenie, a nie s\u0105 jedynie uci\u0105\u017cliwi. Lekarze powinni
\npr\u00f3bowa\u0107 okre\u015bli\u0107 preferencje pacjent\u00f3w co do metod leczenia oraz powody tych
\npreferencji, nawet je\u017celi nie mo\u017cna uczyni\u0107 im w ostateczno\u015bci zado\u015b\u0107.
\nTajemnica lekarska
\nObowi\u0105zek zachowania przez lekarza w tajemnicy informacji dotycz\u0105cych pacjenta
\nby\u0142 kamieniem w\u0119gielnym etyki lekarskiej ju\u017c od czas\u00f3w Hipokratesa. Przysi\u0119ga
\nHipokratesa stanowi, \u017ce: \u201eCokolwiek bym podczas leczenia, czy poza nim, z \u017cycia
\nludzkiego ujrza\u0142, czy us\u0142ysza\u0142, czego nie nale\u017cy na zewn\u0105trz rozg\u0142asza\u0107, b\u0119d\u0119
\nmilcza\u0142, zachowuj\u0105c to w tajemnicy\u201d. Przysi\u0119ga – oraz jej nowsze wersje \u2013 nie
\ndopuszcza \u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w od zasady tajemnicy lekarskiej. Mi\u0119dzynarodowy
\nKodeks Etyki Lekarskiej WMA stawia nast\u0119puj\u0105cy wym\u00f3g: \u201eLekarz zachowa w
\nca\u0142kowitej tajemnicy wszystko, co wie o swoim pacjencie, nawet po jego \u015bmierci\u201d.
\nInne kodeksy nie podzielaj\u0105 jednak tak rygorystycznego stosunku do tajemnicy
\nlekarskiej. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 tego, aby z\u0142amanie zasady tajemnicy lekarskiej by\u0142o czasem
\nuzasadnione, wymaga wyja\u015bnienia samej idei tajemnicy lekarskiej.
\nDu\u017ce znaczenie jakie nadaje si\u0119 tajemnicy lekarskiej ma trzy \u017ar\u00f3d\u0142a: autonomi\u0119,
\nszacunek dla innych i zaufanie. Autonomia wi\u0105\u017ce si\u0119 z tajemnic\u0105 lekarsk\u0105 w ten
\n42
\nspos\u00f3b, \u017ce dane osobowe nale\u017c\u0105 do zainteresowanego i nie powinny by\u0107 bez jego
\nzgody podawane do wiadomo\u015bci innych. Kiedy cz\u0142owiek przekazuje informacj\u0119 na
\nsw\u00f3j temat innej osobie, na przyk\u0142ad lekarzowi lub piel\u0119gniarce, lub kiedy informacja
\nwychodzi na jaw w wyniku badania medycznego, ci kt\u00f3rzy weszli w jej posiadanie s\u0105
\nzobowi\u0105zani zachowa\u0107 j\u0105 w tajemnicy, chyba \u017ce zainteresowany upowa\u017cni ich, aby
\nj\u0105 rozpowszechnili.
\nTajemnica lekarska jest istotna r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce ludzie zas\u0142uguj\u0105 na szacunek.
\nWa\u017cnym sposobem okazywania im szacunku jest ochranianie ich prywatno\u015bci. W
\nwarunkach leczenia prywatno\u015b\u0107 jest cz\u0119sto znacznie ograniczona \u2013 tym bardziej jest
\nto powodem, aby zapobiega\u0107 dalszemu, niepotrzebnemu wnikaniu w prywatne \u017cycie
\npacjenta. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce poszczeg\u00f3lni ludzie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w swoim d\u0105\u017ceniu do
\nprywatno\u015bci, nie mo\u017cemy zak\u0142ada\u0107, \u017ce ka\u017cdy chce by\u0107 traktowany tak samo jak my.
\nNale\u017cy do\u0142o\u017cy\u0107 stara\u0144, a\u017ceby ustali\u0107, kt\u00f3re informacje pacjent chce zachowa\u0107 w
\ntajemnicy, a kt\u00f3re jest sk\u0142onny ujawni\u0107 innym.
\nZaufanie jest podstawowym elementem relacji lekarz-pacjent. Aby uzyska\u0107 opiek\u0119
\nlekarsk\u0105, pacjenci musz\u0105 ujawnia\u0107 informacje o sobie lekarzom i innym ludziom,
\nkt\u00f3rzy mog\u0105 by\u0107 dla nich ca\u0142kowicie obcy \u2013 takie informacje, kt\u00f3re chcieliby
\nzachowa\u0107 tylko dla siebie. Pacjenci musz\u0105 mie\u0107 dobre powody, aby ufa\u0107, \u017ce
\nopiekuj\u0105ce si\u0119 nimi osoby nie rozpowszechni\u0105 tych informacji. Podstaw\u0105 tego
\nzaufania jest etyczna i prawna zasada zachowania tajemnicy, dotrzymania kt\u00f3rej
\noczekuje si\u0119 od pracownik\u00f3w ochrony zdrowia. Nie maj\u0105c pewno\u015bci, \u017ce to co ujawni\u0105
\nb\u0119dzie traktowane jako poufne, pacjenci mog\u0105 zatrzymywa\u0107 dla siebie pewne
\ninformacje osobiste. To mo\u017ce za\u015b przeszkadza\u0107 lekarzom w ich wysi\u0142kach w
\nprowadzeniu skutecznego leczenia lub osi\u0105gni\u0119cia okre\u015blonych cel\u00f3w z zakresu
\nzdrowia publicznego.
\nDeklaracja w sprawie Praw Pacjenta nast\u0119puj\u0105co podsumowuje prawo pacjenta do
\nzachowania przez lekarza tajemnicy:
\nWszystkie informacje, kt\u00f3re mog\u0105 identyfikowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 pacjenta, dotycz\u0105ce
\nstanu jego zdrowia, rozpoznania, rokowa\u0144 i leczenia, oraz inne informacje o
\ncharakterze osobistym musz\u0105 by\u0107 zachowywane w tajemnicy, nawet po \u015bmierci
\n43
\npacjenta. Krewni pacjenta maj\u0105 wyj\u0105tkowo prawo dost\u0119pu do informacji wskazuj\u0105cej
\nna ryzyko zwi\u0105zane z ich zdrowiem.
\nPoufne informacje mog\u0105 by\u0107 ujawniane pod warunkiem, \u017ce pacjent udzieli wyra\u017anej
\nzgody lub wyra\u017anie przewiduj\u0105 to przepisy prawa. Innym \u015bwiadczeniodawcom mo\u017cna
\nprzekazywa\u0107 jedynie informacje niezb\u0119dne dla kontynuacji leczenia, chyba \u017ce pacjent
\nudzieli\u0142 wyra\u017anej zgody.
\nWszelkie dane mog\u0105ce identyfikowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 pacjenta musz\u0105 by\u0107 pod ochron\u0105.
\nDane musz\u0105 by\u0107 przechowywane w spos\u00f3b zapewniaj\u0105cy ich ochron\u0119. Nale\u017cy tak\u017ce
\nochrania\u0107 osoby, mog\u0105ce by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em tego rodzaju informacji.
\nJak stwierdza powy\u017csza Deklaracja, istniej\u0105 wyj\u0105tki od wymogu zachowania
\ntajemnicy lekarskiej. Niekt\u00f3re wyj\u0105tki s\u0105 stosunkowo bezproblemowe, inne za\u015b s\u0105 dla
\nlekarzy \u017ar\u00f3d\u0142em bardzo trudnych problem\u00f3w etycznych.
\nRutynowe \u0142amanie tajemnicy ma cz\u0119sto miejsce w wi\u0119kszo\u015bci zak\u0142ad\u00f3w opieki
\nzdrowotnej. W celu udzielenia odpowiedniej opieki pacjentowi dost\u0119p do jego
\ndokumentacji medycznej nale\u017cy zapewni\u0107 wielu osobom \u2013 lekarzom, piel\u0119gniarkom,
\ntechnikom laboratoryjnym itd. Dotyczy to tak\u017ce student\u00f3w w celu odpowiedniej nauki
\nzawodu lekarskiego. W sytuacji, gdy pacjent pos\u0142uguje si\u0119 innym j\u0119zykiem ni\u017c
\npersonel medyczny, wyst\u0119puje potrzeba skorzystania z us\u0142ug t\u0142umacza. W przypadku
\npacjent\u00f3w niezdolnych do podejmowania za siebie decyzji inne osoby musz\u0105
\nuzyska\u0107 informacje o pacjencie, aby m\u00f3c w jego imieniu podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 i zaj\u0105\u0107 si\u0119
\njego opiek\u0105. Lekarze rutynowo informuj\u0105 cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmar\u0142ego o przyczynach
\nzgonu. Tego rodzaju przypadki \u0142amania obowi\u0105zku tajemnicy lekarskiej s\u0105 zazwyczaj
\nusprawiedliwione. Powinny jednak by\u0107 ograniczane do minimum, a osoby, kt\u00f3re
\nuzyskuj\u0105 informacje obj\u0119te tajemnic\u0105, nale\u017cy pouczy\u0107, aby nie ujawnia\u0142y tych
\ninformacji, o ile nie wymaga tego dobro pacjenta. Gdy tylko to mo\u017cliwe, powinno si\u0119
\ninformowa\u0107 pacjenta o przypadkach nie zachowania tajemnicy lekarskiej.
\nInnym, powszechnie akceptowanym, powodem nie dochowywania tajemnicy, jest
\nprzestrzeganie wymog\u00f3w prawnych. Wiele ustawodawstw zobowi\u0105zuje na przyk\u0142ad
\ndo informowania w\u0142a\u015bciwych w\u0142adz o pacjentach, kt\u00f3rzy cierpi\u0105 na okre\u015blone
\nchoroby, s\u0105 podejrzewani o maltretowanie dzieci lub nie s\u0105 zdolni do kierowania
\npojazdami. Lekarze powinni zna\u0107 wymogi prawne dotycz\u0105ce ujawniania informacji o
\n44
\npacjentach, kt\u00f3re obowi\u0105zuj\u0105 w miejscu ich praktyki. Przepisy prawa nie mog\u0105
\njednak sta\u0107 w sprzeczno\u015bci z zasad\u0105 respektowania praw cz\u0142owieka, kt\u00f3ra tkwi u
\npodstaw etyki lekarskiej. Lekarze powinni wi\u0119c krytycznie przygl\u0105da\u0107 si\u0119 przepisom
\nwymagaj\u0105cym od nich \u0142amania zasady tajemnicy lekarskiej i, zanim si\u0119 do nich
\nzastosuj\u0105, upewni\u0107 si\u0119, \u017ce okre\u015blony wym\u00f3g jest uzasadniony.
\nJe\u017celi lekarz zostanie ju\u017c przekonany, aby post\u0105pi\u0107 zgodnie z prawnymi wymogami
\nujawnienia informacji na temat swych pacjent\u00f3w, zasadnym jest, aby przedtem
\nprzedyskutowa\u0142 konieczno\u015b\u0107 ujawnienia informacji z pacjentem i nak\u0142oni\u0142 go do
\nwsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania. Lepiej jest na przyk\u0142ad, gdy pacjent podejrzany o czyny
\nniedozwolone w stosunku do dzieci sam, w obecno\u015bci lekarza, zg\u0142osi ten fakt
\nw\u0142a\u015bciwym organom ochrony praw dziecka lub gdy lekarz uzyska jego zgod\u0119 na
\npoinformowanie w\u0142adz. Takie podej\u015bcie u\u0142atwi dalsze dzia\u0142ania. Je\u017celi jednak brak
\njest tego rodzaju wsp\u00f3\u0142pracy, a lekarz ma powody przypuszcza\u0107, \u017ce jakakolwiek
\nzw\u0142oka mo\u017ce grozi\u0107 dziecku powa\u017cn\u0105 szkod\u0105, powinien natychmiast zg\u0142osi\u0107 to
\nodpowiednim w\u0142adzom, a nast\u0119pnie poinformowa\u0107 o tym fakcie pacjenta.
\nOpr\u00f3cz sytuacji, w kt\u00f3rych z\u0142amanie zasady tajemnicy lekarskiej jest wymagane
\nprzez prawo, lekarze mog\u0105 mie\u0107 obowi\u0105zek etyczny przekazania poufnych informacji
\ninnym osobom, dla kt\u00f3rych pacjent mo\u017ce by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em ryzyka. Dwa przypadki,
\nb\u0119d\u0105ce przyk\u0142adem tego rodzaju sytuacji, zachodz\u0105, gdy pacjent m\u00f3wi swemu
\npsychiatrze, \u017ce zamierza skrzywdzi\u0107 inn\u0105 osob\u0119, oraz gdy lekarz jest przekonany, \u017ce
\npacjent b\u0119d\u0105cy nosicielem wirusa HIV ma zamiar kontynuowa\u0107 stosunki seksualne
\nze wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conkiem lub innym partnerem bez zabezpieczenia.
\nWarunkiem nie dochowania tajemnicy lekarskiej w przypadkach, gdy nie wymaga
\ntego przepis prawa, jest, aby spodziewana szkoda by\u0142a bezpo\u015brednia, powa\u017cna (i
\nnieodwracalna), nie do unikni\u0119cia w inny spos\u00f3b ni\u017c ujawnienie informacji bez zgody
\npacjenta oraz wi\u0119ksza od prawdopodobnej szkody, jaka wyniknie z nie dochowania
\ntajemnicy. Przy okre\u015blaniu stosunku powy\u017cszych szk\u00f3d lekarz powinien oceni\u0107 i
\npor\u00f3wna\u0107 stopie\u0144 mo\u017cliwych szk\u00f3d oraz prawdopodobie\u0144stwo ich wyst\u0105pienia. W
\nprzypadku w\u0105tpliwo\u015bci zasadne by\u0142oby, aby lekarz zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 o porad\u0119 do
\nodpowiedniego eksperta.
\n45
\nGdy lekarz stwierdzi, \u017ce obowi\u0105zek ostrze\u017cenia innej osoby uzasadnia z\u0142amanie
\ntajemnicy lekarskiej, nale\u017cy podj\u0105\u0107 dwie dalsze decyzje. Komu lekarz powinien
\nwyjawi\u0107 posiadane informacje i jak du\u017co nale\u017cy ujawni\u0107? Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c, ujawnia\u0107
\npowinno si\u0119 tylko informacje niezb\u0119dne do unikni\u0119cia przewidywanej szkody oraz
\njedynie osobom, dla kt\u00f3rych jest to konieczne, aby szkody unikn\u0105\u0107. Nale\u017cy podj\u0105\u0107
\nracjonalne kroki w celu minimalizacji niedogodno\u015bci, jakie mog\u0105 wynikn\u0105\u0107 dla
\npacjenta w zwi\u0105zku z ujawnieniem informacji na jego temat. Zaleca si\u0119, a\u017ceby lekarz
\npoinformowa\u0142 pacjenta, \u017ce dla jego dobra lub dobra innych os\u00f3b mo\u017ce zaj\u015b\u0107
\nkonieczno\u015b\u0107 z\u0142amania zasady tajemnicy lekarskiej. O ile to mo\u017cliwe, powinno si\u0119
\nnak\u0142oni\u0107 pacjenta do wsp\u00f3\u0142pracy.
\nW przypadku pacjenta, b\u0119d\u0105cego nosicielem wirusa HIV, ujawnienie tego faktu
\nma\u0142\u017conkowi lub obecnemu partnerowi seksualnemu mo\u017ce nie by\u0107 nieetyczne, a
\nw\u0142a\u015bciwie mo\u017ce by\u0107 uzasadnione, je\u017celi pacjent sam nie zamierza poinformowa\u0107
\ndrugiej osoby o ryzyku na jakie jest nara\u017cona. Tego rodzaju ujawnienie mo\u017ce
\nnast\u0105pi\u0107 przy spe\u0142nieniu wszystkich nast\u0119puj\u0105cych warunk\u00f3w: partner jest nara\u017cony
\nna infekcj\u0119 HIV i nie ma \u017cadnych innych racjonalnych \u015brodk\u00f3w, aby si\u0119 o tym
\ndowiedzia\u0142; pacjent odm\u00f3wi\u0142 poinformowania swego partnera seksualnego; pacjent
\nnie przyj\u0105\u0142 propozycji pomocy, polegaj\u0105cej na poinformowaniu partnera przez lekarza
\nw imieniu pacjenta; lekarz zawiadomi\u0142 pacjenta, \u017ce ma zamiar ujawni\u0107 informacj\u0119
\njego partnerowi.
\nSzczeg\u00f3lne trudno\u015bci w odniesieniu do tajemnicy lekarskiej przedstawia opieka nad
\nosobami skazanymi lub podejrzanymi o pope\u0142nienie przest\u0119pstwa. Chocia\u017c lekarze
\nudzielaj\u0105cy opieki osobom przebywaj\u0105cym w zak\u0142adach karnych maj\u0105 ograniczon\u0105
\nniezale\u017cno\u015b\u0107, powinni jednak czyni\u0107 wszystko co w ich mocy, aby traktowa\u0107 takich
\npacjent\u00f3w tak samo jak innych. W szczeg\u00f3lno\u015bci, powinni chroni\u0107 tajemnice lekarsk\u0105
\npoprzez nie ujawnianie w\u0142adzom penitencjarnym szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o stanie zdrowia
\npacjenta bez uprzedniego uzyskania od niego zgody.
\n46
\nKwestie zwi\u0105zane z pocz\u0105tkiem \u017cycia
\nWiele spo\u015br\u00f3d istotnych zagadnie\u0144 etyki lekarskiej wi\u0105\u017ce si\u0119 z pocz\u0105tkiem ludzkiego
\n\u017cycia. Ograniczony zakres niniejszego Podr\u0119cznika nie pozwala na szczeg\u00f3\u0142owe
\nzaj\u0119cie si\u0119 tymi sprawami. Warto je jednak przynajmniej wymieni\u0107, a\u017ceby mie\u0107
\n\u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce maj\u0105 charakter etyczny, i odpowiednio z nimi post\u0119powa\u0107. Ka\u017cda z
\nponi\u017cszych kwestii by\u0142a przedmiotem obszernych analiz ze strony stowarzysze\u0144
\nlekarskich, etyk\u00f3w oraz rz\u0105dowych organ\u00f3w doradczych, a w wielu pa\u0144stwach
\nobowi\u0105zuj\u0105 przepisy prawne i inne akty okre\u015blaj\u0105ce spos\u00f3b post\u0119powania w takich
\nsytuacjach.
\nANTYKONCEPCJA \u2013 pomimo rosn\u0105cego mi\u0119dzynarodowego uznania prawa
\nkobiety do kontrolowania swej p\u0142odno\u015bci, w\u0142\u0105cznie z przeciwdzia\u0142aniem niechcianej
\nci\u0105\u017cy, lekarze nadal maj\u0105 do czynienia ze skomplikowanymi problemami, takimi jak
\npro\u015bby nieletnich o \u015brodki antykoncepcyjne oraz wyja\u015bnienie zagro\u017ce\u0144 wynikaj\u0105cych
\nze stosowania r\u00f3\u017cnych metod antykoncepcji.
\nWSPOMAGANA PROKREACJA \u2013 dla os\u00f3b lub par, kt\u00f3re nie mog\u0105 pocz\u0105\u0107 dziecka
\nw spos\u00f3b naturalny, istniej\u0105 rozmaite techniki wspomaganej prokreacji, takie jak
\nsztuczna inseminacja, zap\u0142odnienie in vitro oraz wszczepienie embrionu, szeroko
\ndost\u0119pne w wi\u0119kszych o\u015brodkach medycznych. Inn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 jest zast\u0119pcze
\nmacierzy\u0144stwo. O \u017cadnej z tych metod nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie przedstawia
\nsob\u0105 \u017cadnych problem\u00f3w, czy to w przypadkach indywidualnych, czy ze wzgl\u0119du na
\npolityk\u0119 spo\u0142eczn\u0105.
\nPRENATALNE BADANIA GENETYCZNE \u2013 dost\u0119pne s\u0105 obecnie testy genetyczne
\npozwalaj\u0105ce stwierdzi\u0107, czy embrion lub p\u0142\u00f3d nie jest dotkni\u0119ty jakimi\u015b wadami
\ngenetycznymi, oraz okre\u015bli\u0107 p\u0142e\u0107 dziecka. W oparciu o rezultat bada\u0144 mo\u017cna podj\u0105\u0107
\ndecyzj\u0119 o kontynuacji lub przerwaniu ci\u0105\u017cy. Lekarze powinni stwierdzi\u0107, kiedy
\nproponowa\u0107 takie badania i w jaki spos\u00f3b wyja\u015bnia\u0107 pacjentkom ich wyniki.
\nPRZERYWANIE CI\u0104\u017bY \u2013 od dawna jest to jedno z zagadnie\u0144 etyki lekarskiej, kt\u00f3re
\nnajbardziej dzieli zar\u00f3wno lekarzy jak i przedstawicieli w\u0142adz publicznych.
\n47
\nStanowisko WMA w sprawie Terapeutycznego Przerywania Ci\u0105\u017cy potwierdza
\nistniej\u0105c\u0105 rozbie\u017cno\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w i konkluduje, \u017ce \u201eJest to kwestia indywidualnego
\nprzekonania i sumienia, kt\u00f3re nale\u017cy respektowa\u0107\u201d.
\nCI\u0118\u017bKO UPO\u015aLEDZONE NOWORODKI \u2013 z powodu skrajnego wcze\u015bniactwa lub
\nwad wrodzonych niekt\u00f3re noworodki maj\u0105 bardzo ma\u0142e szanse na prze\u017cycie. Cz\u0119sto
\ntrzeba podejmowa\u0107 trudne decyzje co do tego, czy pr\u00f3bowa\u0107 przed\u0142u\u017cy\u0107 ich \u017cycie,
\nczy te\u017c pozwoli\u0107 im umrze\u0107.
\nKWESTIE ZWI\u0104ZANE Z BADANIAMI NAUKOWYMI \u2013 dotycz\u0105 wytwarzania nowych
\nembrion\u00f3w lub stosowania embrion\u00f3w \u201ezapasowych\u201d (tych, kt\u00f3re nie s\u0105 potrzebne do
\ncel\u00f3w prokreacyjnych) do uzyskania kom\u00f3rek macierzystych dla ewentualnego
\nzastosowania terapeutycznego, testowania nowych technik wspomaganej prokreacji
\noraz eksperymentowania na p\u0142odach ludzkich.
\nKwestie zwi\u0105zane z ko\u0144cem \u017cycia
\nZagadnienia wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z ko\u0144cem \u017cycia ludzkiego obejmuj\u0105 szereg kwestii,
\npocz\u0105wszy od pr\u00f3b przed\u0142u\u017cenia \u017cycia umieraj\u0105cych pacjent\u00f3w, poprzez
\neksperymentalne technologie, takie jak transplantacja organ\u00f3w pochodz\u0105cych od
\nzwierz\u0105t, do dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu przedwczesne zako\u0144czenie \u017cycia, takich jak
\neutanazja i medycznie wspomagane samob\u00f3jstwo.
\nSzczeg\u00f3lnej uwagi wymagaj\u0105 dwie kwestie: eutanazja i pomoc w samob\u00f3jstwie.
\nEUTANAZJA oznacza \u015bwiadome i celowe dokonanie aktu, kt\u00f3rego wyra\u017an\u0105
\nintencj\u0105 jest pozbawienie innej osoby \u017cycia i kt\u00f3ry zawiera nast\u0119puj\u0105ce
\nelementy: osoba pozbawiana \u017cycia jest osob\u0105 \u015bwiadom\u0105, o pe\u0142nej zdolno\u015bci
\ndo czynno\u015bci prawnych, cierpi\u0105c\u0105 na nieuleczaln\u0105 chorob\u0119, kt\u00f3ra dobrowolnie
\npoprosi\u0142a o pozbawienie jej \u017cycia; osoba dokonuj\u0105ca aktu zna stan chorego
\noraz jego ch\u0119\u0107 \u015bmierci i dokonuje aktu w celu pozbawienia go \u017cycia; akt
\ndokonany jest ze wsp\u00f3\u0142czuciem i bez korzy\u015bci osobistych.
\n48
\nPOMOC W SAMOB\u00d3JSTWIE oznacza \u015bwiadome i celowe przekazanie
\nkomu\u015b wiedzy lub \u015brodk\u00f3w potrzebnych do pope\u0142nienia samob\u00f3jstwa,
\nw\u0142\u0105cznie z udzieleniem porady na temat \u015bmiertelnych dawek lek\u00f3w,
\nprzepisaniem takich lek\u00f3w lub ich dostarczeniem.
\nEutanazja i wspomagane samob\u00f3jstwo traktuje si\u0119 cz\u0119sto jako moralnie
\nr\u00f3wnowa\u017cne, chocia\u017c istnieje mi\u0119dzy nimi wyra\u017ana r\u00f3\u017cnica praktyczna, a w
\nniekt\u00f3rych ustwodawstwach prawna.
\nZgodnie z powy\u017cszymi definicjami eutanazj\u0119 i wspomagane samob\u00f3jstwo nale\u017cy
\nodr\u00f3\u017cni\u0107 od nie podejmowania lub wstrzymania nieodpowiedniego, bezcelowego
\nb\u0105d\u017a niechcianego leczenia lub udzielania opieki paliatywnej, nawet je\u017celi prowadzi
\nto do skr\u00f3cenia \u017cycia.
\nPro\u015bby o zastosowanie eutanazji lub pomoc w samob\u00f3jstwie s\u0105 wynikiem b\u00f3lu lub
\ncierpienia, kt\u00f3rego pacjent nie mo\u017ce d\u0142u\u017cej znosi\u0107. Woli raczej umrze\u0107 ni\u017c nadal \u017cy\u0107
\nw takich warunkach. Co wi\u0119cej, wielu pacjent\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce maj\u0105 prawo umrze\u0107,
\nje\u017celi podejm\u0105 tak\u0105 decyzj\u0119, a nawet, \u017ce maj\u0105 prawo do uzyskania pomocy w
\nsamob\u00f3jstwie. Za najlepsze \u201enarz\u0119dzie\u201d \u015bmierci uwa\u017ca si\u0119 lekarzy, jako \u017ce posiadaj\u0105
\noni wiedz\u0119 medyczn\u0105 oraz dost\u0119p do odpowiednich lek\u00f3w, zapewniaj\u0105cych szybk\u0105,
\nbezbolesn\u0105 \u015bmier\u0107.
\nLekarze, co zrozumia\u0142e, niech\u0119tnie przyjmuj\u0105 pro\u015bby o zastosowanie eutanazji lub
\nudzielenie pomocy w samob\u00f3jstwie, poniewa\u017c akty te s\u0105 nielegalne w wi\u0119kszo\u015bci
\npa\u0144stw i zabronione przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 kodeks\u00f3w etyki lekarskiej. Zakaz taki by\u0142
\ncz\u0119\u015bci\u0105 Przysi\u0119gi Hipokratesa i zosta\u0142 stanowczo potwierdzony przez WMA w
\nDeklaracji w sprawie Eutanazji:
\nEutanazja, czyli akt celowego pozbawienia pacjenta \u017cycia, nawet na pro\u015bb\u0119 samego
\npacjenta lub jego bliskich krewnych, jest nieetyczna. Nie uniemo\u017cliwia to lekarzowi
\nuszanowania \u017cyczenia pacjenta, aby nie przeciwdzia\u0142a\u0107 naturalnemu procesowi
\numierania w terminalnych fazach choroby.
\n49
\nBrak zgody na eutanazj\u0119 i wspomagane samob\u00f3jstwo nie oznacza, \u017ce lekarz nic nie
\nmo\u017ce zrobi\u0107 dla pacjenta cierpi\u0105cego na chorob\u0119 zagra\u017caj\u0105c\u0105 \u017cyciu, kt\u00f3ra jest w
\nzaawansowanym stadium lub dla kt\u00f3rej brak jest odpowiednich \u015brodk\u00f3w leczniczych.
\nW ostatnich latach nast\u0105pi\u0142 znaczny post\u0119p w zakresie opieki paliatywnej maj\u0105cej na
\ncelu z\u0142agodzenie b\u00f3lu i cierpienia oraz podniesienia jako\u015bci \u017cycia. Opieka paliatywna
\nmo\u017ce by\u0107 odpowiednia dla cz\u0142owieka w ka\u017cdym wieku, od dziecka chorego na raka
\ndo osoby starszej zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 do schy\u0142ku swego \u017cycia. Aspektem opieki
\npaliatywnej wymagaj\u0105cym zwi\u0119kszonej uwagi jest kontrola b\u00f3lu. Wszyscy lekarze,
\nkt\u00f3rzy opiekuj\u0105 si\u0119 umieraj\u0105cymi pacjentami, powinni posiada\u0107 odpowiednie
\numiej\u0119tno\u015bci w tym zakresie, jak r\u00f3wnie\u017c, tam gdzie to mo\u017cliwe, dost\u0119p do
\nkonsultacji ze strony specjalist\u00f3w z dziedziny opieki paliatywnej. Przede wszystkim
\nza\u015b, lekarze nie mog\u0105 opuszcza\u0107 umieraj\u0105cych pacjent\u00f3w, lecz powinni nadal
\nudziela\u0107 pe\u0142nej wsp\u00f3\u0142czucia opieki, nawet gdy nie jest ju\u017c mo\u017cliwe wyleczenie.
\nStosunek do \u015bmierci jest powodem wielu innych problem\u00f3w etycznych dla pacjent\u00f3w,
\nos\u00f3b podejmuj\u0105cych decyzje zast\u0119pcze i lekarzy. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 przed\u0142u\u017cenia \u017cycia za
\npomoc\u0105 lek\u00f3w, zabieg\u00f3w reanimacyjnych, procedur radiologicznych i intensywnej
\nopieki wymaga decydowania, kiedy podj\u0105\u0107 stosowanie tych metod i kiedy od nich
\nodst\u0105pi\u0107, je\u017celi nie przynosz\u0105 efektu.
\nJak omawiano powy\u017cej w odniesieniu do komunikowania si\u0119 i zgody, pacjenci maj\u0105
\nprawo odm\u00f3wi\u0107 poddania si\u0119 leczeniu nawet, je\u017celi odmowa skutkuje ich \u015bmierci\u0105.
\nLudzie znacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 w swym stosunku do \u015bmierci; niekt\u00f3rzy zrobi\u0105 wszystko,
\naby przed\u0142u\u017cy\u0107 \u017cycie, bez wzgl\u0119du na to, ile b\u00f3lu i cierpienia to za sob\u0105 poci\u0105gnie,
\npodczas gdy inni tak wyczekuj\u0105 \u015bmierci, \u017ce odmawiaj\u0105 nawet prostych \u015brodk\u00f3w,
\nkt\u00f3re prawdopodobnie utrzymaj\u0105 ich przy \u017cyciu, jak na przyk\u0142ad antybiotyki na
\nbakteryjne zapalenie p\u0142uc. Podj\u0105wszy wszelkie mo\u017cliwe pr\u00f3by udzielenia pacjentom
\ninformacji o dost\u0119pnych metodach leczenia i ich prawdopodobnych efektach, lekarze
\nmusz\u0105 respektowa\u0107 decyzje pacjent\u00f3w dotycz\u0105ce podj\u0119cia lub kontynuowania
\nleczenia.
\nDu\u017ce trudno\u015bci wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z podejmowaniem decyzji dotycz\u0105cych zako\u0144czenia \u017cycia
\nw przypadku pacjent\u00f3w niezdolnych do samodzielnego podejmowania decyzji.
\nDecyzja b\u0119dzie \u0142atwiejsza, je\u017celi pacjent zawczasu, na przyk\u0142ad w formie uprzedniej
\n50
\ndeklaracji, jasno wyrazi\u0142 swoje \u017cyczenia, chocia\u017c takie deklaracje s\u0105 zazwyczaj
\nbardzo og\u00f3lnikowe i trzeba je interpretowa\u0107 w odniesieniu do aktualnego stanu
\npacjenta. Je\u017celi pacjenci nie wyrazili w odpowiedni spos\u00f3b swej woli, osoba
\npodejmuj\u0105ca decyzj\u0119 musi skorzysta\u0107 z innego kryterium, mianowicie najlepszego
\ninteresu pacjenta.
\nPOWR\u00d3T DO ANALIZY WYBRANEGO PRZYPADKU
\nWedle przedstawionej w niniejszym Rozdziale analizy stosunku mi\u0119dzy lekarzem a
\npacjentem, post\u0119powanie dr. P. by\u0142o niew\u0142a\u015bciwe w wielu aspektach: (1) KOMUNIKACJA \u2013
\nnie podj\u0105\u0142 on \u017cadnych pr\u00f3b porozumienia si\u0119 z pacjentk\u0105 odno\u015bnie przyczyn jej stanu,
\nmo\u017cliwych metod leczenia lub ustalenia, czy pacjentk\u0119 sta\u0107 na pozostanie w szpitalu; (2)
\nZGODA \u2013 nie uzyska\u0142 on od pacjentki \u015bwiadomej zgody na leczenie; (3) WSP\u00d3\u0141CZUCIE \u2013
\njego post\u0119powanie z pacjentk\u0105 wykaza\u0142o ma\u0142e wsp\u00f3\u0142czucie dla jej problem\u00f3w. Zabieg
\nchirurgiczny m\u00f3g\u0142 by\u0107 wykonany bardzo fachowo, a lekarz m\u00f3g\u0142 ju\u017c by\u0107 zm\u0119czony pod
\nkoniec d\u0142ugiego dy\u017curu, lecz to nie usprawiedliwia narusze\u0144 etyki lekarskiej.
\n51
\nRozdzia\u0142 III.
\nLekarze a spo\u0142ecze\u0144stwo.
\nCo szczeg\u00f3lnego jest w relacji lekarz \u2013 spo\u0142ecze\u0144stwo?
\nMedycyna jest zawodem. Poj\u0119cie \u201ezaw\u00f3d\u201d ma dwa odr\u0119bne, cho\u0107 bardzo do siebie
\nzbli\u017cone znaczenia: (1) zaj\u0119cie charakteryzuj\u0105ce si\u0119 po\u015bwi\u0119ceniem dla dobra innych,
\nwysokimi standardami moralnymi, szerok\u0105 wiedz\u0105 i umiej\u0119tno\u015bciami oraz wysokim
\npoziomem autonomii; (2) grupa obejmuj\u0105ca wszystkich ludzi wykonuj\u0105cych to
\nzaj\u0119cie. \u201eZaw\u00f3d lekarski\u201d mo\u017ce oznacza\u0107 zar\u00f3wno praktykowanie medycyny, jak i
\nog\u00f3\u0142 lekarzy.
\nProfesjonalizm lekarski obejmuje nie tylko stosunek pomi\u0119dzy lekarzem a pacjentem,
\nco by\u0142o przedmiotem Rozdzia\u0142u II, oraz stosunki z kolegami oraz przedstawicielami
\ninnych zawod\u00f3w medycznych, czym zajmie si\u0119 Rozdzia\u0142 IV. Obejmuje tak\u017ce relacj\u0119
\nze spo\u0142ecze\u0144stwem, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 jako \u201eumow\u0119 spo\u0142eczn\u0105\u201d, na
\nCELE
\nPo przepracowaniu niniejszego rozdzia\u0142u powinni Pa\u0144stwo by\u0107 w stanie:
\nrozpoznawa\u0107 konflikty zachodz\u0105ce pomi\u0119dzy zobowi\u0105zaniami lekarzy wobec pacjent\u00f3w
\na zobowi\u0105zaniami wobec spo\u0142ecze\u0144stwa oraz rozpoznawa\u0107 przyczyny tych konflikt\u00f3w
\nustala\u0107 oraz radzi\u0107 sobie z problemami etycznymi zwi\u0105zanymi z alokacj\u0105
\nniewystarczaj\u0105cych zasob\u00f3w w medycynie
\nrozpoznawa\u0107 obowi\u0105zki lekarza odno\u015bnie zdrowia publicznego
\nAnaliza przypadku nr 2
\nDr S. coraz bardziej denerwuj\u0105 pacjenci przychodz\u0105cy do niej przed lub po konsultacji w tej
\nsamej sprawie u innego lekarza. Uwa\u017ca, \u017ce takie post\u0119powanie jest marnotrawieniem
\nzasob\u00f3w w ochronie zdrowie oraz ma z\u0142y wp\u0142yw na zdrowie pacjent\u00f3w. Podejmuje decyzj\u0119,
\naby poinformowa\u0107 swych pacjent\u00f3w, \u017ce przestanie ich leczy\u0107, je\u015bli w tej samej sprawie
\nnadal b\u0119d\u0105 zasi\u0119ga\u0107 porad u innych lekarzy. Ma tak\u017ce zamiar zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do krajowej
\norganizacji lekarskiej, aby interweniowa\u0142a w kr\u0119gach rz\u0105dowych w celu przeciwdzia\u0142ania
\ntakiej formie z\u0142ego dysponowania zasobami ochrony zdrowia.
\n52
\npodstawie kt\u00f3rej spo\u0142ecze\u0144stwo przyznaje zawodowi lekarskiemu przywileje, takie
\njak wy\u0142\u0105czne lub g\u0142\u00f3wne uprawnienie do udzielania okre\u015blonych \u015bwiadcze\u0144 oraz
\nwysoki stopie\u0144 samorz\u0105dno\u015bci zawodowej, a w zamian zaw\u00f3d lekarski zgadza si\u0119 na
\nkorzystanie z tych przywilej\u00f3w przede wszystkim na korzy\u015b\u0107 innych, a dopiero w
\ndrugim rz\u0119dzie na w\u0142asn\u0105 korzy\u015b\u0107.
\nDzisiaj, bardziej ni\u017c kiedykolwiek wcze\u015bniej, medycyna jest raczej dzia\u0142alno\u015bci\u0105
\nspo\u0142eczn\u0105 ni\u017c \u015bci\u015ble indywidualn\u0105. Odbywa si\u0119 i jest finansowana w ramach
\nzorganizowanej struktury publicznej i prywatnej. Opiera si\u0119 na badaniach naukowych
\noraz pracach nad nowymi produktami prowadzonymi przez organizacje publiczne
\noraz przedsi\u0119biorstwa prywatne. Dla wielu procedur wymagane jest funkcjonowanie
\nkompleksowych instytucji opieki zdrowotnej. Zajmuje si\u0119 schorzeniami, kt\u00f3rych
\nprzyczyny maj\u0105 w takim samym stopniu charakter spo\u0142eczny jak biologiczny.
\nEtyka lekarska w tradycyjnym uj\u0119ciu hipokratesowskim nie zawiera zbyt wielu
\nwskaz\u00f3wek w odniesieniu do stosunk\u00f3w ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Aby to uzupe\u0142ni\u0107,
\ndzisiejsza etyka lekarska zwraca uwag\u0119 na zagadnienia wykraczaj\u0105ce poza osobisty
\nstosunek mi\u0119dzy lekarzem a pacjentem i okre\u015bla kryteria oraz \u015brodki post\u0119powania w
\ntakich przypadkach.
\nM\u00f3wienie o \u201espo\u0142ecznym\u201d charakterze medycyny natychmiast wywo\u0142uje pytanie \u2013 co
\nto jest spo\u0142ecze\u0144stwo? W niniejszym Podr\u0119czniku termin ten odnosi si\u0119 do
\nzbiorowo\u015bci lokalnej lub narodu. Nie jest synonimem w\u0142adz pa\u0144stwowych; w\u0142adza
\npowinna, cho\u0107 nie zawsze to czyni, reprezentowa\u0107 interesy spo\u0142ecze\u0144stwa, ale
\nnawet kiedy to czyni dzia\u0142a za spo\u0142ecze\u0144stwo, lecz nie jako spo\u0142ecze\u0144stwo.
\nLekarze maj\u0105 rozmaite relacje ze spo\u0142ecze\u0144stwem. Ze wzgl\u0119du na fakt, \u017ce
\nspo\u0142ecze\u0144stwo, oraz jego fizyczne otoczenie, jest wa\u017cnym czynnikiem
\noddzia\u0142ywuj\u0105cym na zdrowie pacjent\u00f3w, zar\u00f3wno zaw\u00f3d lekarski w og\u00f3le, jak i
\nposzczeg\u00f3lni lekarze, odgrywaj\u0105 istotne role w dziedzinie zdrowia publicznego,
\nedukacji zdrowotnej, ochrony \u015brodowiska, przepis\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na zdrowie
\nspo\u0142eczno\u015bci oraz sk\u0142adania zezna\u0144 w post\u0119powaniach s\u0105dowych. Jak stanowi
\nDeklaracja WMA w sprawie Praw Pacjenta \u201eIlekro\u0107 w\u0142adza ustawodawcza lub
\nwykonawcza b\u0105d\u017a inna instytucja pozbawia pacjent\u00f3w ich praw, lekarze powinni
\n53
\npodj\u0105\u0107 odpowiednie \u015brodki, aby zapewni\u0107 lub przywr\u00f3ci\u0107 te prawa\u201d. Na lekarzach
\nspoczywa tak\u017ce wa\u017cna rola w zakresie alokacji niewystarczaj\u0105cych spo\u0142ecznych
\nzasob\u00f3w w s\u0142u\u017cbie zdrowia i czasami s\u0105 oni zobowi\u0105zani pozbawia\u0107 pacjent\u00f3w
\ndost\u0119pu do \u015bwiadcze\u0144, do kt\u00f3rych nie s\u0105 uprawnieni. Realizowanie tych zada\u0144 mo\u017ce
\npowodowa\u0107 konflikty o charakterze etycznym, zw\u0142aszcza gdy interes spo\u0142eczny
\nwydaje si\u0119 by\u0107 sprzeczny z interesem poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w.
\nPodw\u00f3jna lojalno\u015b\u0107
\nKiedy lekarze maj\u0105 zobowi\u0105zania i odpowiadaj\u0105 zar\u00f3wno przed swymi pacjentami,
\njak i przed stron\u0105 trzeci\u0105, a zobowi\u0105zania te s\u0105 wzajemnie sprzeczne, znajduj\u0105 si\u0119
\noni w sytuacji \u201epodw\u00f3jnej lojalno\u015bci\u201d. Stron\u0105 trzeci\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 lojalno\u015bci lekarza
\nmog\u0105 by\u0107 organy w\u0142adzy wykonawczej, pracodawcy (np. szpitale lub instytucje
\nzarz\u0105dzaj\u0105ce ochron\u0105 zdrowia), ubezpieczyciele, przedstawiciele wojska, policji,
\ns\u0142u\u017cb penitencjarnych oraz cz\u0142onkowie rodziny. Pomimo \u017ce Mi\u0119dzynarodowy
\nKodeks Etyki Lekarskiej WMA stanowi, \u017ce \u201eLekarz b\u0119dzie w pe\u0142ni lojalny wobec
\nswych pacjent\u00f3w\u201d, powszechnie akceptuje si\u0119, \u017ce lekarz mo\u017ce w wyj\u0105tkowych
\nokoliczno\u015bciach traktowa\u0107 interesy innych os\u00f3b wy\u017cej ni\u017c interes pacjenta.
\nProblemem etycznym z tym zwi\u0105zanym jest decydowanie, kiedy i jak chroni\u0107
\npacjenta w obliczu nacisk\u00f3w strony trzeciej.
\nSytuacje podw\u00f3jnej lojalno\u015bci obejmuj\u0105 spektrum rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 od przypadk\u00f3w, w
\nkt\u00f3rych przewa\u017ca\u0107 powinien interes spo\u0142eczny, do przypadk\u00f3w, w kt\u00f3rych interes
\npacjenta jest wyra\u017anie wa\u017cniejszy. Pomi\u0119dzy nimi istnieje olbrzymia szara strefa, w
\nkt\u00f3rej w\u0142a\u015bciwe dzia\u0142anie wymaga niema\u0142ej rozwagi.
\nZ jednej strony spektrum stoj\u0105 wymogi obowi\u0105zkowego informowania w\u0142a\u015bciwych
\nw\u0142adz o pacjentach, kt\u00f3rzy cierpi\u0105 na okre\u015blone choroby, s\u0105 podejrzewani o
\nstosowanie przemocy wobec dzieci lub nie s\u0105 zdolni do kierowania pojazdami.
\nLekarze powinni bezzw\u0142ocznie spe\u0142nia\u0107 te obowi\u0105zki, cho\u0107 nale\u017ca\u0142oby informowa\u0107
\npacjent\u00f3w o tych faktach.
\n54
\nZ drugiej strony pojawiaj\u0105 si\u0119 polecenia policji lub wojska, aby uczestniczy\u0107 w
\nczynno\u015bciach naruszaj\u0105cych podstawowe prawa cz\u0142owieka, takich jak tortury. W
\nswojej Rezolucji z roku 2003 w sprawie Obowi\u0105zku Lekarzy Zg\u0142aszania
\nPrzypadk\u00f3w Tortur lub Okrutnego, Nieludzkiego b\u0105d\u017a Poni\u017caj\u0105cego
\nTraktowania, o kt\u00f3rych wiedz\u0105, WMA przedstawia specjalne wskaz\u00f3wki
\npost\u0119powania dla lekarzy znajduj\u0105cych si\u0119 w takiej sytuacji. Lekarze powinni w
\nszczeg\u00f3lno\u015bci sta\u0107 na stra\u017cy swej niezale\u017cno\u015bci zawodowej w okre\u015blaniu
\nnajlepszego interesu pacjenta oraz w najwi\u0119kszym mo\u017cliwym stopniu przestrzega\u0107
\netycznych wymog\u00f3w \u015bwiadomej zgody i tajemnicy lekarskiej. Jakiekolwiek przypadki
\nz\u0142amania tych wymog\u00f3w musz\u0105 by\u0107 uzasadnione i nale\u017cy je ujawni\u0107 pacjentowi.
\nLekarze powinni zg\u0142asza\u0107 w\u0142a\u015bciwym w\u0142adzom wszelkie nieuzasadnione ingerencje
\nw opiek\u0119 nad ich pacjentami, zw\u0142aszcza gdy naruszane s\u0105 podstawowe prawa
\ncz\u0142owieka. Je\u017celi w\u0142adze nie podejmuj\u0105 \u017cadnych krok\u00f3w, pomocy mo\u017cna szuka\u0107 w
\nkrajowej organizacji lekarskiej, w WMA lub w organizacjach ochrony praw cz\u0142owieka.
\nMniej wi\u0119cej po\u015brodku spektrum wyst\u0119puj\u0105 niekt\u00f3re programy zarz\u0105dzanej opieki
\nzdrowotnej, ograniczaj\u0105ce autonomi\u0119 kliniczn\u0105 lekarzy przy dokonywaniu oceny, jak
\nnale\u017cy leczy\u0107 pacjent\u00f3w. Cho\u0107 tego rodzaju praktyki niekoniecznie s\u0105 sprzeczne z
\ninteresem pacjent\u00f3w, jednak\u017ce mog\u0105 takimi by\u0107, i lekarze powinni dok\u0142adnie
\nrozwa\u017cy\u0107, czy uczestniczy\u0107 w takich programach. Je\u017celi nie maj\u0105 pod tym wzgl\u0119dem
\nwyboru, na przyk\u0142ad, gdy brak jest program\u00f3w alternatywnych, powinni energicznie
\nbroni\u0107 praw swoich w\u0142asnych pacjent\u00f3w oraz, poprzez stowarzyszenia lekarskie,
\npraw wszystkich pacjent\u00f3w dotkni\u0119tych tak restrykcyjn\u0105 polityk\u0105.
\nSzczeg\u00f3lnym rodzajem kwestii podw\u00f3jnej lojalno\u015bci, przed jak\u0105 staj\u0105 lekarze, jest
\npotencjalny lub rzeczywisty konflikt interes\u00f3w pomi\u0119dzy przedsi\u0119biorstwami
\nkomercyjnymi a pacjentami lub spo\u0142ecze\u0144stwem. Firmy farmaceutyczne, producenci
\nurz\u0105dze\u0144 medycznych i inne organizacje komercyjne cz\u0119sto oferuj\u0105 lekarzom
\nprezenty i inne korzy\u015bci, pocz\u0105wszy od bezp\u0142atnych pr\u00f3bek produkt\u00f3w, poprzez
\npodr\u00f3\u017c i zakwaterowanie w trakcie r\u00f3\u017cnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 edukacyjnych, na
\nnadmiernych wynagrodzeniach za badania naukowe ko\u0144cz\u0105c (p. Rozdzia\u0142 V).
\nWsp\u00f3lnym motywem le\u017c\u0105cym u pod\u0142o\u017ca takiej hojno\u015bci firm jest przekonywanie
\nlekarza do przepisywania b\u0105d\u017a stosowania wyrob\u00f3w przedsi\u0119biorstwa, kt\u00f3re mog\u0105
\nnie by\u0107 najkorzystniejsze dla pacjent\u00f3w lekarza lub mog\u0105 bezpodstawnie zwi\u0119ksza\u0107
\n55
\nspo\u0142eczne koszty ochrony zdrowia. Stanowisko WMA z 2004 roku dotycz\u0105ce
\nStosunku mi\u0119dzy Lekarzami a Przedsi\u0119biorstwami Komercyjnymi zawiera
\nwytyczne dla lekarzy znajduj\u0105cych si\u0119 w takich sytuacjach, a wiele krajowych
\norganizacji lekarskich opracowa\u0142o w\u0142asne wytyczne w tej dziedzinie. Zgodnie z
\ng\u0142\u00f3wn\u0105 zasad\u0105 etyczn\u0105 le\u017c\u0105c\u0105 u podstaw tych wytycznych, lekarze powinni
\nrozwi\u0105zywa\u0107 konflikty pomi\u0119dzy w\u0142asnymi interesami a interesami swych pacjent\u00f3w
\nna korzy\u015b\u0107 pacjent\u00f3w.
\nAlokacja \u015brodk\u00f3w
\nWe wszystkich krajach \u015bwiata, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c tych najbogatszych, istnieje ju\u017c teraz
\nszeroka i stale rosn\u0105ca luka pomi\u0119dzy potrzebami i oczekiwaniami odno\u015bnie
\n\u015bwiadcze\u0144 zdrowotnych a dost\u0119pno\u015bci\u0105 \u015brodk\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cych udzielanie tych
\n\u015bwiadcze\u0144. Istnienie tej luki wymaga racjonowania dost\u0119pnych zasob\u00f3w w taki czy
\ninny spos\u00f3b. Racjonowanie opieki zdrowotnej, lub jak si\u0119 to cz\u0119sto okre\u015bla \u201ealokacja
\n\u015brodk\u00f3w\u201d, odbywa si\u0119 na trzech poziomach:
\nNa najwy\u017cszym poziomie (makro), rz\u0105d decyduje, jaka cz\u0119\u015b\u0107 bud\u017cetu
\npa\u0144stwa powinna zosta\u0107 przeznaczona na zdrowie, kt\u00f3re \u015bwiadczenia
\nzdrowotne b\u0119d\u0105 udzielane nieodp\u0142atnie, a za kt\u00f3re pobierane b\u0119d\u0105 op\u0142aty
\nbezpo\u015brednio od pacjent\u00f3w lub od instytucji ubezpieczenia zdrowotnego; w
\nramach bud\u017cetu przeznaczonego na zdrowie okre\u015bla si\u0119, ile zostanie wydane
\nna wynagrodzenia lekarzy, piel\u0119gniarek i innych pracownik\u00f3w ochrony
\nzdrowia, na funkcjonowanie szpitali i innych zak\u0142ad\u00f3w opieki zdrowotnej, na
\nbadania naukowe, na edukacj\u0119 medyczn\u0105, na leczenie okre\u015blonych chor\u00f3b,
\njak gru\u017alica, AIDS, itd.
\nNa instytucjonalnym poziomie (meso), obejmuj\u0105cym szpitale, kliniki, zak\u0142ady
\nopieki zdrowotnej, itd., kierownictwo decyduje jak alokowa\u0107 posiadane \u015brodki:
\nkt\u00f3rych \u015bwiadcze\u0144 udziela\u0107, ile przeznaczy\u0107 na wynagrodzenia dla personelu,
\nna sprz\u0119t, ochron\u0119, inne wydatki bie\u017c\u0105ce, remonty, rozbudow\u0119 itd.
\n56
\nNa poziomie indywidualnego pacjenta (mikro), \u015bwiadczeniodawcy, zw\u0142aszcza
\nlekarze, decyduj\u0105, jakie badania nale\u017cy zaleci\u0107, czy potrzebne jest
\nskierowanie do innego lekarza, czy pacjent powinien by\u0107 hospitalizowany, czy
\npotrzebny jest lek oryginalny, czy te\u017c mo\u017cna zastosowa\u0107 lek generyczny, itp.
\nSzacuje si\u0119, \u017ce lekarze inicjuj\u0105 80% wydatk\u00f3w ochrony zdrowia i, pomimo
\nrosn\u0105cej ekspansji zarz\u0105dzanej opieki zdrowotnej, nadal maj\u0105 spory zakres
\nswobody w decydowaniu, do jakich zasob\u00f3w b\u0119d\u0105 mieli dost\u0119p ich pacjenci.
\nWybory dokonywane na ka\u017cdym z poziom\u00f3w maj\u0105 w du\u017cej cz\u0119\u015bci charakter etyczny,
\njako \u017ce oparte s\u0105 na warto\u015bciach i poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 istotne konsekwencje odno\u015bnie
\nzdrowia i samopoczucia jednostek oraz spo\u0142eczno\u015bci. Pomimo \u017ce na poszczeg\u00f3lnych
\nlekarzy oddzia\u0142ywuj\u0105 decyzje podejmowane na wszystkich poziomach, najbardziej
\ns\u0105 oni zaanga\u017cowani na poziomie mikro. Wobec tego, na tym skoncentruje si\u0119
\ndalsza cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144.
\nJak stwierdzono powy\u017cej, od lekarzy tradycyjnie oczekiwano, aby dzia\u0142ali wy\u0142\u0105cznie
\nw interesie swoich w\u0142asnych pacjent\u00f3w, nie bacz\u0105c na potrzeby innych. Podstawowe
\nlekarskie warto\u015bci etyczne wsp\u00f3\u0142czucia, fachowo\u015bci i autonomii by\u0142y nastawione na
\ns\u0142u\u017cenie potrzebom w\u0142asnych pacjent\u00f3w. Taki indywidualistyczny stosunek do etyki
\nlekarskiej przetrwa\u0142 okres przechodzenia od paternalizmu lekarskiego do autonomii
\npacjenta, kiedy to wola pacjenta sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnym kryterium decydowania, co
\npacjent powinien uzyska\u0107. Po jakim\u015b czasie jednak inna warto\u015b\u0107, sprawiedliwo\u015b\u0107,
\nsta\u0142a si\u0119 wa\u017cn\u0105 okoliczno\u015bci\u0105 przy podejmowaniu decyzji medycznych. Poci\u0105ga za
\nsob\u0105 bardziej spo\u0142eczne podej\u015bcie do dystrybucji \u015brodk\u00f3w, bior\u0105ce pod uwag\u0119
\npotrzeby innych pacjent\u00f3w. Wedle tego, lekarze odpowiadaj\u0105 nie tylko za swoich
\nw\u0142asnych pacjent\u00f3w, ale do pewnego stopnia tak\u017ce za innych.
\nTo nowe pojmowanie roli lekarza w alokacji zasob\u00f3w wyra\u017cone jest w kodeksach
\netyki szeregu krajowych stowarzysze\u0144 lekarskich, jak r\u00f3wnie\u017c w Deklaracji WMA w
\nsprawie Praw Pacjenta, kt\u00f3ra stwierdza, \u017ce \u201eW sytuacji, gdy trzeba dokonywa\u0107
\nwyboru, kt\u00f3ry z potencjalnych pacjent\u00f3w powinien uzyska\u0107 okre\u015blone \u015bwiadczenie,
\ndost\u0119p do kt\u00f3rego jest ograniczony, wszyscy pacjenci zas\u0142uguj\u0105 na uczciw\u0105
\nprocedur\u0119 selekcji. Wyb\u00f3r taki musi opiera\u0107 si\u0119 na kryteriach medycznych i nale\u017cy go
\ndokona\u0107 bez dyskryminacji\u201d.
\n57
\nJednym ze sposob\u00f3w, w jaki lekarze mog\u0105 wype\u0142nia\u0107 swe obowi\u0105zki zwi\u0105zane z
\nalokacj\u0105 \u015brodk\u00f3w, jest unikanie marnotrawnych i nieskutecznych procedur, nawet
\nje\u017celi prosz\u0105 o nie pacjenci. Nadmierne stosowanie antybiotyk\u00f3w jest tylko jednym z
\nprzyk\u0142ad\u00f3w post\u0119powania, kt\u00f3re jest zar\u00f3wno marnotrawne, jak i szkodliwe.
\nWyrywkowe badania kliniczne wykaza\u0142y, \u017ce wiele innych powszechnych metod
\nleczenia jest nieskutecznych w odniesieniu do chor\u00f3b, do kt\u00f3rych si\u0119 je stosuje.
\nOpracowano wytyczne post\u0119powania klinicznego dotycz\u0105ce wielu przypadk\u00f3w
\nmedycznych, kt\u00f3re pomagaj\u0105 odr\u00f3\u017cnia\u0107 skuteczne i nieskuteczne sposoby leczenia.
\nLekarze powinni si\u0119 zaznajomi\u0107 z tymi wytycznymi zar\u00f3wno po to, aby ochrania\u0107
\nzasoby, jak i po to, \u017ceby zapewnia\u0107 swym pacjentom optymalne leczenie.
\nRodzajem decyzji alokacyjnej, kt\u00f3r\u0105 wielu lekarzy musi podejmowa\u0107, jest wyb\u00f3r
\nspo\u015br\u00f3d dw\u00f3ch lub wi\u0119cej pacjent\u00f3w potrzebuj\u0105cych \u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3rych ilo\u015b\u0107 nie jest
\nwystarczaj\u0105ca, takich jak opieka medyczna w nag\u0142ych przypadkach, ostatnie wolne
\n\u0142\u00f3\u017cko na oddziale intensywnej opieki, organy do transplantacji, zaawansowane
\ntechnicznie badania radiologiczne oraz niekt\u00f3re bardzo kosztowne leki. Lekarze
\nsprawuj\u0105cy kontrol\u0119 nad tymi zasobami musz\u0105 decydowa\u0107, kt\u00f3rzy pacjenci b\u0119d\u0105
\nmieli do nich dost\u0119p, a kt\u00f3rzy nie, dobrze przy tym wiedz\u0105c, \u017ce ci ostatni mog\u0105 z tego
\npowodu cierpie\u0107, a nawet umrze\u0107.
\nNiekt\u00f3rzy lekarze stoj\u0105 w obliczu dodatkowych problem\u00f3w wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119 z alokacj\u0105
\n\u015brodk\u00f3w z tego wzgl\u0119du, \u017ce maj\u0105 udzia\u0142 w okre\u015blaniu og\u00f3lnej strategii dzia\u0142ania, kt\u00f3ra
\ndotyczy tak\u017ce ich w\u0142asnych pacjent\u00f3w. Takie konflikty pojawiaj\u0105 si\u0119 w szpitalach i
\ninnych instytucjach, w kt\u00f3rych lekarze zajmuj\u0105 kierownicze stanowiska lub s\u0105
\ncz\u0142onkami komisji rekomenduj\u0105cych lub okre\u015blaj\u0105cych linie post\u0119powania. Chocia\u017c
\nwielu lekarzy pr\u00f3buje odcina\u0107 si\u0119 od problem\u00f3w swoich w\u0142asnych pacjent\u00f3w, inni
\nmog\u0105 stara\u0107 si\u0119 wykorzysta\u0107 sw\u0105 pozycj\u0119 do przedk\u0142adania spraw swych pacjent\u00f3w
\nnad sprawami innych os\u00f3b, maj\u0105cych wi\u0119ksze potrzeby.
\nZajmuj\u0105c si\u0119 kwestiami alokacji, lekarze nie tylko musz\u0105 wywa\u017ca\u0107 zasady
\nwsp\u00f3\u0142czucia i sprawiedliwo\u015bci, ale, czyni\u0105c to, musz\u0105 decydowa\u0107, kt\u00f3ra koncepcja
\nsprawiedliwo\u015bci jest bardziej wskazana. Istnieje wiele takich koncepcji, w\u0142\u0105cznie z
\nnast\u0119puj\u0105cymi:
\n58
\nLIBERTARIA\u0143SKA \u2013 dystrybucja \u015brodk\u00f3w powinna nast\u0119powa\u0107 wed\u0142ug
\nzasad rynkowych (indywidualny wyb\u00f3r uwarunkowany mo\u017cliwo\u015bci\u0105 i ch\u0119ci\u0105
\nzap\u0142acenia, przy ograniczonej darmowej opiece dla os\u00f3b pozbawionych
\n\u015brodk\u00f3w do \u017cycia);
\nUTYLITARNA \u2013 dystrybucja \u015brodk\u00f3w powinna nast\u0119powa\u0107 wed\u0142ug zasady
\nmaksymalnej korzy\u015bci dla wszystkich;
\nEGALITARNA \u2013 dystrybucja \u015brodk\u00f3w powinna nast\u0119powa\u0107 \u015bci\u015ble wed\u0142ug
\npotrzeby;
\nRESTORATYWNA \u2013 dystrybucja \u015brodk\u00f3w powinna nast\u0119powa\u0107 tak, aby by\u0142a
\nkorzystna dla tych, kt\u00f3rzy z powod\u00f3w historycznych s\u0105 w niekorzystnej
\nsytuacji.
\nJak wy\u017cej zauwa\u017cono, lekarze stopniowo odchodzili od tradycyjnego indywidualizmu
\netyki lekarskiej, kt\u00f3ry faworyzowa\u0142 stosunek libertaria\u0144ski, w kierunku bardziej
\nsocjalnego pojmowania swojej roli. Jednak nawet je\u017celi koncepcja libertaria\u0144ska nie
\njest powszechnie akceptowana, etycy nie osi\u0105gn\u0119li consensusu w okre\u015bleniu, kt\u00f3ry z
\ntrzech pozosta\u0142ych stosunk\u00f3w jest najwa\u017cniejszy. Ka\u017cdy z nich wyra\u017anie prowadzi do
\ninnych rezultat\u00f3w przy zastosowaniu do przedstawionych wy\u017cej kwestii, tj.
\ndecydowania, jakie badania nale\u017cy zaleci\u0107, czy potrzebne jest skierowanie do innego
\nlekarza, czy pacjent powinien by\u0107 hospitalizowany, czy potrzebny jest lek oryginalny,
\nczy te\u017c mo\u017cna zastosowa\u0107 lek generyczny, komu przyzna\u0107 organ do transplantacji,
\nitp. Koncepcja utylitarna jest prawdopodobnie najtrudniejsza w zastosowaniu przez
\npojedynczego lekarza, poniewa\u017c wymaga dost\u0119pu do znacznej ilo\u015bci danych na
\ntemat mo\u017cliwych rezultat\u00f3w okre\u015blonych zabieg\u00f3w, nie tylko dla pacjent\u00f3w
\nkonkretnego lekarza, ale i dla wszystkich innych. Wyb\u00f3r spo\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych dw\u00f3ch
\nkoncepcji (lub trzech, je\u017celi nie wy\u0142\u0105cza si\u0119 libertarianizmu) zale\u017ce\u0107 b\u0119dzie od
\nosobistej moralno\u015bci lekarza oraz spo\u0142eczno-politycznego otoczenia, w jakim
\nwykonuje sw\u0105 praktyk\u0119. Niekt\u00f3re pa\u0144stwa, jak Stany Zjednoczone, popieraj\u0105
\nkoncepcj\u0119 libertaria\u0144sk\u0105; inne, np. Szwecja, znane s\u0105 ze swego egalitaryzmu;
\npodczas gdy jeszcze inne, jak Republika Po\u0142udniowej Afryki, pr\u00f3buj\u0105 stosowa\u0107
\n59
\nkoncepcj\u0119 restoratywn\u0105. Wielu planist\u00f3w opieki zdrowotnej promuje utylitaryzm.
\nPomimo zachodz\u0105cych r\u00f3\u017cnic, dwie lub wi\u0119cej koncepcji sprawiedliwo\u015bci cz\u0119sto
\nwsp\u00f3\u0142istnieje w krajowych systemach opieki zdrowotnej i w takich pa\u0144stwach lekarze
\nmog\u0105 mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wybrania takiego rodzaju praktyki (np. publicznej lub
\nprywatnej), kt\u00f3ra odpowiada koncepcji przez nich wyznawanej.
\nOpr\u00f3cz wszelkich r\u00f3l, jakie lekarze mog\u0105 odgrywa\u0107 w dziedzinie alokacji ju\u017c
\ndost\u0119pnych zasob\u00f3w ochrony zdrowia, s\u0105 oni tak\u017ce zobowi\u0105zani or\u0119dowa\u0107 wzrost
\ntych \u015brodk\u00f3w, je\u017celi nie wystarczaj\u0105 do spe\u0142niania potrzeb pacjent\u00f3w. To zwykle
\nwymaga wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania lekarzy w ramach organizacji zawodowych w celu
\nprzekonywania decydent\u00f3w w rz\u0105dzie i na innych szczeblach administracji o fakcie
\nistnienia tych potrzeb oraz o najlepszych sposobach sprostania im, zar\u00f3wno na
\npoziomie krajowym, jak i w wymiarze globalnym.
\nZdrowie publiczne
\nW XX wieku medycyna by\u0142a \u015bwiadkiem pojawienia si\u0119 niefortunnego rozdzia\u0142u
\npomi\u0119dzy \u201ezdrowiem publicznym\u201d a innym rodzajem opieki zdrowotnej
\n(przypuszczalnie zdrowiem \u201eprywatnym\u201d lub \u201eindywidualnym\u201d). Jest to zjawisko
\nniefortunne, poniewa\u017c, jak wy\u017cej podkre\u015blono, spo\u0142ecze\u0144stwo sk\u0142ada si\u0119 z jednostek,
\na \u015brodki podejmowane w celu ochrony i poprawy zdrowia og\u00f3\u0142u skutkuj\u0105 korzy\u015bciami
\nzdrowotnymi dla jednostek.
\nZamieszanie powstaje tak\u017ce, gdy \u201ezdrowie publiczne\u201d rozumie si\u0119 jako \u201eopiek\u0119
\nzdrowotn\u0105 finansowan\u0105 ze \u015brodk\u00f3w publicznych\u201d (tj. ze \u015brodk\u00f3w pochodz\u0105cych z
\npa\u0144stwowego systemu podatkowego lub z powszechnego, obowi\u0105zkowego
\nubezpieczenia) i przeciwstawia si\u0119 je \u201eopiece zdrowotnej finansowanej ze \u015brodk\u00f3w
\nprywatnych\u201d (tj. op\u0142acanej osobi\u015bcie przez pacjenta lub poprzez prywatne
\nubezpieczenia zdrowotne, przewa\u017cnie nie b\u0119d\u0105ce powszechnie dost\u0119pnymi).
\nPoj\u0119cie \u201ezdrowie publiczne\u201d, tak jak jest tutaj rozumiane, odnosi si\u0119 zar\u00f3wno do
\nzdrowia og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa, jak te\u017c do specjalizacji lekarskiej zajmuj\u0105cej si\u0119
\nzdrowiem bardziej z punktu widzenia populacji ni\u017c jednostki. W ka\u017cdym pa\u0144stwie
\n60
\nistnieje du\u017ce zapotrzebowanie na specjalist\u00f3w z tej dziedziny, aby doradzali i zalecali
\ndzia\u0142ania publiczne promuj\u0105ce dobre zdrowie oraz aby anga\u017cowali si\u0119 w dzia\u0142ania
\nmaj\u0105ce na celu chronienie spo\u0142ecze\u0144stwa przed chorobami zaka\u017anymi oraz innymi
\nryzykami zdrowotnymi. Praktyka zdrowia publicznego, w zakresie swej podstawy
\nnaukowej, opiera si\u0119 mocno na epidemiologii, kt\u00f3ra jest nauk\u0105 o rozmieszczeniu i
\nczynnikach wp\u0142ywaj\u0105cych na choroby w populacjach. W istocie rzeczy, niekt\u00f3rzy
\nlekarze podejmuj\u0105 dodatkowe szkolenie i zostaj\u0105 specjalistami z epidemiologii.
\nWszyscy lekarze musz\u0105 sobie jednak zdawa\u0107 spraw\u0119 ze spo\u0142ecznych i
\n\u015brodowiskowych czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na stan zdrowia ich pacjent\u00f3w. Jak
\nstwierdza Stanowisko WMA w sprawie Promocji Zdrowia: \u201eLekarze i ich
\norganizacje zawodowe maj\u0105 obowi\u0105zek etyczny i zawodowy, aby w ka\u017cdym czasie
\ndzia\u0142a\u0107 w najlepszym interesie swych pacjent\u00f3w oraz \u0142\u0105czy\u0107 ten obowi\u0105zek z szersz\u0105
\ntrosk\u0105 i zaanga\u017cowanie w promowanie zdrowia publicznego\u201d.
\nDzia\u0142ania z zakresu zdrowia publicznego, jak programy szczepie\u0144 ochronnych oraz
\nreakcje na wybuchy chor\u00f3b zaka\u017anych, s\u0105 wa\u017cnymi czynnikami wp\u0142ywaj\u0105cymi na
\nzdrowie jednostek, ale czynniki spo\u0142eczne, jak warunki mieszkaniowe, od\u017cywianie i
\nzatrudnienie, s\u0105 r\u00f3wnie, o ile nie bardziej, istotne. Lekarze rzadko s\u0105 w stanie leczy\u0107
\nspo\u0142eczne przyczyny chor\u00f3b swych pacjent\u00f3w, chocia\u017c powinni kierowa\u0107 pacjent\u00f3w
\ndo wszelkich dost\u0119pnych \u015bwiadcze\u0144 socjalnych. Lekarze mog\u0105 si\u0119 jednak
\nprzyczynia\u0107, nawet je\u015bli nie bezpo\u015brednio, do d\u0142ugofalowego rozwi\u0105zywania tych
\nproblem\u00f3w poprzez uczestniczenie w publicznych dzia\u0142aniach z zakresu edukacji
\nzdrowotnej, kontrolowanie i zg\u0142aszanie zagro\u017ce\u0144 zdrowotnych, rozpoznawanie i
\npodawanie do publicznej wiadomo\u015bci szkodliwych dla zdrowia skutk\u00f3w problem\u00f3w
\nspo\u0142ecznych typu przemoc i molestowanie oraz zalecanie poprawy \u015bwiadcze\u0144 z
\nzakresu zdrowia publicznego.
\nCzasami jednak to, co korzystne pod k\u0105tem zdrowia publicznego, mo\u017ce sta\u0107 w
\nsprzeczno\u015bci z tym, co korzystne dla poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w, na przyk\u0142ad, kiedy
\nszczepienie nios\u0105ce za sob\u0105 ryzyko niepo\u017c\u0105danej reakcji uniemo\u017cliwi pacjentowi
\nprzenoszenie choroby, lecz nie zapobiegnie jego zachorowaniu, lub gdy istnieje
\nobowi\u0105zek zg\u0142aszania przypadk\u00f3w okre\u015blonych chor\u00f3b zaka\u017anych, przypadk\u00f3w
\nmaltretowania dzieci b\u0105d\u017a okoliczno\u015bci mog\u0105cych sprawi\u0107, \u017ce pewne czynno\u015bci, jak
\nprowadzenie pojazdu lub pilotowanie samolotu, b\u0119d\u0105 niebezpieczne dla samego
\n61
\npacjenta lub innych os\u00f3b. S\u0105 to przyk\u0142ady opisanych ju\u017c sytuacji podw\u00f3jnej
\nlojalno\u015bci. Sposoby post\u0119powania w takich i innych sytuacjach om\u00f3wiono w
\nRozdziale II, w cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej tajemnicy lekarskiej. Og\u00f3lnie m\u00f3wi\u0105c, lekarze
\npowinni stara\u0107 si\u0119 znajdowa\u0107 rozwi\u0105zania minimalizuj\u0105ce wszelkie szkody, jakie
\nmog\u0105 by\u0107 wyrz\u0105dzone poszczeg\u00f3lnym pacjentom w wyniku spe\u0142niania wymog\u00f3w
\nstawianych przez zdrowie publiczne. Kiedy na przyk\u0142ad wymagane jest zg\u0142aszanie
\nokre\u015blonych zdarze\u0144, to spe\u0142niaj\u0105c takie wymogi prawne, informacje o pacjencie
\nnale\u017cy zachowywa\u0107 w tajemnicy w najwi\u0119kszym mo\u017cliwym stopniu.
\nInny rodzaj konflikt\u00f3w pomi\u0119dzy interesami poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w a interesami
\nspo\u0142ecznymi powstaje, gdy lekarze proszeni s\u0105 o udzielanie pacjentom pomocy w
\nuzyskaniu \u015bwiadcze\u0144, do kt\u00f3rych nie s\u0105 uprawnieni, np. \u015bwiadcze\u0144 pieni\u0119\u017cnych z
\nubezpieczenia. Lekarzom powierzono prawo do orzekania, czy pacjent znajduje si\u0119
\nw stanie, kt\u00f3ry go kwalifikuje do takich \u015bwiadcze\u0144. Mimo \u017ce niekt\u00f3rzy lekarze nie s\u0105
\nch\u0119tni do odmawiania pro\u015bbom pacjent\u00f3w o za\u015bwiadczenia, kt\u00f3re im nie przys\u0142uguj\u0105,
\npowinni raczej pomaga\u0107 pacjentom w uzyskaniu innych \u015brodk\u00f3w wsparcia, nie
\nwymagaj\u0105cych nieetycznego post\u0119powania.
\nZdrowie globalne
\nPrzekonanie, \u017ce lekarze maj\u0105 zobowi\u0105zania w stosunku do spo\u0142eczno\u015bci, w kt\u00f3rej
\n\u017cyj\u0105, zosta\u0142o w ostatnich latach rozci\u0105gni\u0119te na zobowi\u0105zania odnosz\u0105ce si\u0119 do
\nzdrowia globalnego. Poj\u0119cie to zdefiniowano jako problemy i kwestie zdrowotne,
\nkt\u00f3re przekraczaj\u0105 granice pa\u0144stwowe, na kt\u00f3re mog\u0105 mie\u0107 wp\u0142yw okoliczno\u015bci lub
\ndo\u015bwiadczenia z innych pa\u0144stw oraz kt\u00f3re najlepiej rozwi\u0105zywa\u0107 poprzez wsp\u00f3lne
\ndzia\u0142ania. Zdrowie globalne jest cz\u0119\u015bci\u0105 o wiele szerszego ruchu globalizacyjnego,
\nkt\u00f3ry obejmuje wymian\u0119 informacji, handel, polityk\u0119, turystyk\u0119 i szereg innych form
\nludzkiej dzia\u0142alno\u015bci.
\nPodstaw\u0119 globalizacji stanowi przekonanie, \u017ce jednostki i spo\u0142ecze\u0144stwa s\u0105 coraz
\nbardziej wzajemnie od siebie zale\u017cne. Jest to wyra\u017anie widoczne w odniesieniu do
\nzdrowia ludzkiego, co wykaza\u0142o szybkie rozprzestrzenianie si\u0119 chor\u00f3b, takich jak
\ngrypa lub SARS. Kontrola nad takimi epidemiami wymaga mi\u0119dzynarodowych
\n62
\ndzia\u0142a\u0144. Fakt nie wykrycia i leczenia wysokozaka\u017anych chor\u00f3b przez lekarza w
\njednym kraju mo\u017ce mie\u0107 druzgoc\u0105ce skutki dla pacjent\u00f3w w innych krajach. Z tego
\npowodu etyczne zobowi\u0105zania lekarzy wykraczaj\u0105 daleko poza ich w\u0142asnych
\npacjent\u00f3w, a nawet poza ich spo\u0142eczno\u015bci lub narody.
\nRozw\u00f3j globalnego spojrzenia na zdrowie spowodowa\u0142 zwi\u0119kszenie \u015bwiadomo\u015bci
\nistniej\u0105cych na \u015bwiecie nier\u00f3wno\u015bci w zakresie zdrowia. Pomimo prowadzonych na
\nszerok\u0105 skal\u0119 kampanii zwalczaj\u0105cych przedwczesn\u0105 \u015bmiertelno\u015b\u0107 oraz
\nobni\u017caj\u0105cych poziom zachorowalno\u015bci w najbiedniejszych krajach, co pozwoli\u0142o
\nuzyska\u0107 pewne sukcesy, takie jak wyeliminowanie ospy i (miejmy nadziej\u0119) parali\u017cu
\ndzieci\u0119cego, r\u00f3\u017cnice w stanie zdrowia pomi\u0119dzy pa\u0144stwami o du\u017cych i niskich
\nprzychodach nadal si\u0119 powi\u0119kszaj\u0105. Cz\u0119\u015bciowo jest to skutkiem HIV \/ AIDS, kt\u00f3re
\nnajbardziej dotkn\u0119\u0142o biedne pa\u0144stwa, ale cz\u0119\u015bciowo tak\u017ce z tego powodu, \u017ce
\npa\u0144stwa o niskich przychodach nie skorzysta\u0142y ze zwi\u0119kszonego bogactwa, jakie
\n\u015bwiat wypracowa\u0142 przez ostatnie dekady. Chocia\u017c przyczyny biedy s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci
\nnatury politycznej lub ekonomicznej, a co za tym idzie znajduj\u0105 si\u0119 daleko poza
\nkontrol\u0105 lekarzy i ich organizacji, lekarze s\u0105 zmuszeni zajmowa\u0107 si\u0119 negatywnymi
\nskutkami zdrowotnymi wynikaj\u0105cymi z ub\u00f3stwa. W biednych pa\u0144stwach lekarze maj\u0105
\ndo dyspozycji skromne \u015brodki i stale stoj\u0105 w obliczu wyzwa\u0144 zwi\u0105zanych z alokacj\u0105
\ntych \u015brodk\u00f3w w jak najbardziej sprawiedliwy spos\u00f3b. Nawet jednak w krajach \u015brednio
\nlub bardzo zamo\u017cnych lekarze spotykaj\u0105 pacjent\u00f3w bezpo\u015brednio dotkni\u0119tych
\nglobalizacj\u0105 – jak uchod\u017acy – czasami nie maj\u0105cych dost\u0119pu do opieki medycznej
\nprzys\u0142uguj\u0105cej obywatelom tych kraj\u00f3w.
\nInn\u0105 cech\u0105 globalizacji jest mi\u0119dzynarodowa mobilno\u015b\u0107 przedstawicieli zawod\u00f3w
\nmedycznych, w tym lekarzy. Odp\u0142yw lekarzy z kraj\u00f3w rozwijaj\u0105cych si\u0119 do kraj\u00f3w
\nwysoko uprzemys\u0142owionych by\u0142 korzystny zar\u00f3wno dla samych lekarzy, jak i
\nprzyjmuj\u0105cych ich pa\u0144stw, lecz niezbyt korzystny dla pa\u0144stw, z kt\u00f3rych wyje\u017cd\u017cali.
\nWMA w swych Wskaz\u00f3wkach Etycznych odno\u015bnie Mi\u0119dzynarodowej Rekrutacji
\nLekarzy stwierdza, \u017ce nie powinno si\u0119 uniemo\u017cliwia\u0107 lekarzom opuszczania swojego
\nkraju, aby kontynuowa\u0107 karier\u0119 w innym kraju. WMA wzywa jednak ka\u017cde pa\u0144stwo
\ndo czynienia wszystkiego, co w jego mocy, aby wykszta\u0142ci\u0107 odpowiedni\u0105 liczb\u0119
\nlekarzy, z uwzgl\u0119dnieniem krajowych potrzeb i \u015brodk\u00f3w, a nie opiera\u0107 si\u0119 na
\nimigrantach z innych pa\u0144stw przy uzupe\u0142nianiu kadry lekarskiej.
\n63
\nLekarze z pa\u0144stw uprzemys\u0142owionych maj\u0105 d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 wspomagania kraj\u00f3w
\nrozwijaj\u0105cych si\u0119 swym do\u015bwiadczeniem i umiej\u0119tno\u015bciami. Przejawia si\u0119 to w wielu
\nformach: pomoc medyczna w stanach nag\u0142ej konieczno\u015bci koordynowana przez
\norganizacje typu Czerwony Krzy\u017c i Czerwony P\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyc oraz Lekarze bez Granic,
\nkr\u00f3tkoterminowe akcje zabiegowe przeciwko takim stanom chorobowym jak za\u0107ma
\nczy rozszczepienie podniebienia, stanowiska nauczycieli wizytuj\u0105cych na uczelniach
\nmedycznych, kr\u00f3tko lub d\u0142ugoterminowe projekty badawcze, dostarczanie lek\u00f3w i
\nsprz\u0119tu medycznego, itd. Takie programy stanowi\u0105 przyk\u0142ad pozytywnej strony
\nglobalizacji i s\u0142u\u017c\u0105 przynajmniej cz\u0119\u015bciowemu rekompensowaniu przemieszczania
\nsi\u0119 lekarzy z biedniejszych kraj\u00f3w do bogatszych.
\nPOWR\u00d3T DO ANALIZY WYBRANEGO PRZYPADKU
\nWedle przedstawionej w niniejszym Rozdziale analizy stosunku mi\u0119dzy lekarzem a
\nspo\u0142ecze\u0144stwem, dr P. ma racj\u0119, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad spo\u0142ecznymi skutkami
\npost\u0119powania swojego pacjenta. Nawet je\u017celi pacjent zasi\u0119ga dodatkowych porad poza
\nsystemem zdrowotnym, w kt\u00f3rym pracuje dr S., a wi\u0119c nie poci\u0105ga to za sob\u0105 \u017cadnych
\nkoszt\u00f3w finansowych dla spo\u0142ecze\u0144stwa, pacjent zajmuje czas dr S., kt\u00f3ry mog\u0142aby
\npo\u015bwi\u0119ci\u0107 innym pacjentom, potrzebuj\u0105cym jej pomocy. Lekarze tacy jak dr S. musz\u0105
\njednak ostro\u017cnie podchodzi\u0107 do tego rodzaju sytuacji. Z wielu r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w pacjenci
\nnie s\u0105 cz\u0119sto w stanie podejmowa\u0107 w pe\u0142ni racjonalnych decyzji i mog\u0105 potrzebowa\u0107 czasu
\ni edukacji zdrowotnej, aby poj\u0105\u0107, co le\u017cy w najlepszym interesie ich i innych. Dr S. ma tak\u017ce
\nracj\u0119 zwracaj\u0105c si\u0119 do swojego stowarzyszenia lekarskiego, aby poszukiwa\u0142o
\nog\u00f3lnospo\u0142ecznego rozwi\u0105zania tego problemu, poniewa\u017c dotyczy on nie tylko jej i tego
\nkonkretnego pacjenta, lecz r\u00f3wnie\u017c innych lekarzy i ich pacjent\u00f3w.
\n64
\nRozdzia\u0142 IV.
\nLekarze a inni lekarze.
\nWyzwania dla autorytetu lekarskiego
\nLekarze nale\u017c\u0105 do grupy zawodowej tradycyjnie funkcjonuj\u0105cej w bardzo
\nzhierarchizowany spos\u00f3b, zar\u00f3wno w wymiarze wewn\u0119trznym, jak i zewn\u0119trznym.
\nWewn\u0119trznie, istniej\u0105 trzy nachodz\u0105ce na siebie hierarchie: pierwsza opiera si\u0119 na
\nrozr\u00f3\u017cnieniu pomi\u0119dzy specjalizacjami \u2013 niekt\u00f3re z nich uwa\u017ca si\u0119 za bardziej
\npresti\u017cowe i lepiej si\u0119 je wynagradza; druga wyst\u0119puj\u0119 w ramach specjalizacji \u2013
\nnauczyciele akademiccy s\u0105 bardziej wp\u0142ywowi ni\u017c lekarze zajmuj\u0105cy si\u0119 prywatn\u0105 lub
\npubliczn\u0105 praktyk\u0105; trzecia wi\u0105\u017ce si\u0119 z opiek\u0105 nad okre\u015blonymi pacjentami \u2013 g\u0142\u00f3wny
\n\u015bwiadczeniodawca znajduje si\u0119 u g\u00f3ry hierarchii, a inni lekarze, nawet o wi\u0119kszych
\nkwalifikacjach lub umiej\u0119tno\u015bciach, dzia\u0142aj\u0105 jedynie jako konsultanci, chyba \u017ce
\npacjent zostaje przekazany pod ich opiek\u0119. Zewn\u0119trznie, lekarze tradycyjnie
\nCELE
\nPo przepracowaniu niniejszego rozdzia\u0142u powinni Pa\u0144stwo by\u0107 w stanie:
\nopisa\u0107, jak lekarze powinni si\u0119 zachowywa\u0107 w stosunku do siebie
\nuzasadni\u0107 obowi\u0105zek zg\u0142aszania nieetycznego post\u0119powania koleg\u00f3w
\nokre\u015bli\u0107 g\u0142\u00f3wne zasady etyczne dotycz\u0105ce wsp\u00f3\u0142pracy z innymi osobami przy
\nsprawowaniu opieki nad pacjentami
\nwyja\u015bni\u0107, w jaki spos\u00f3b rozwi\u0105zywa\u0107 konflikty z innymi \u015bwiadczeniodawcami
\nAnaliza przypadku nr 3
\nDr C., nowo mianowany anestezjolog w szpitalu miejskim, jest zaniepokojony zachowaniem
\nna sali operacyjnej starszego chirurga. Stosuje on przestarza\u0142e techniki, wyd\u0142u\u017caj\u0105ce
\nzabieg i skutkuj\u0105ce bardziej dolegliwymi b\u00f3lami pooperacyjnymi oraz d\u0142u\u017cszym okresem
\npowrotu do zdrowia. Ponadto, lekarz ten cz\u0119sto, w grubia\u0144ski spos\u00f3b, \u017cartuje z pacjent\u00f3w,
\nco ewidentnie przeszkadza asystuj\u0105cym piel\u0119gniarkom. B\u0119d\u0105c m\u0142odszym lekarzem, dr C.
\noci\u0105ga si\u0119 przed osobist\u0105 krytyk\u0105 chirurga lub zg\u0142oszeniem jego zachowania kierownictwu.
\nJednak\u017ce czuje, \u017ce musi podj\u0105\u0107 jakie\u015b dzia\u0142anie, aby poprawi\u0107 sytuacj\u0119.
\n65
\nznajdowali si\u0119 u g\u00f3ry hierarchii \u015bwiadczeniodawc\u00f3w, ponad piel\u0119gniarkami i
\nprzedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych.
\nNiniejszy Rozdzia\u0142 zajmie si\u0119 problemami etycznymi powstaj\u0105cymi zar\u00f3wno w
\nhierarchiach wewn\u0119trznych, jak i zewn\u0119trznych. Niekt\u00f3re zagadnienia s\u0105 wsp\u00f3lne dla
\nobu rodzaj\u00f3w hierarchii; inne za\u015b mo\u017cna znale\u017a\u0107 tylko w jednych lub drugich. Wiele
\nporuszanych zagadnie\u0144 jest stosunkowo nowych, gdy\u017c wynikaj\u0105 z niedawnych zmian
\nw medycynie i opiece zdrowotnej. Zwi\u0119z\u0142y opis tych zmian jest tutaj na miejscu, jako
\n\u017ce stanowi\u0105 one powa\u017cne wyzwania dla utrzymywania autorytetu lekarskiego.
\nWraz z szybkim wzrostem wiedzy naukowej i jej zastosowa\u0144 klinicznych medycyna
\nsta\u0142a si\u0119 coraz bardziej skomplikowana. Pojedynczy lekarze nie s\u0105 raczej w stanie
\nby\u0107 ekspertami odno\u015bnie wszystkich chor\u00f3b swych pacjent\u00f3w i mo\u017cliwych metod
\nleczenia. Potrzebuj\u0105 wi\u0119c pomocy ze strony innych lekarzy specjalist\u00f3w oraz
\nwykwalifikowanych pracownik\u00f3w ochrony zdrowia, jak piel\u0119gniarki, farmaceuci,
\nfizjoterapeuci, technicy laboratoryjni, pracownicy opieki spo\u0142ecznej i wielu innych.
\nLekarze powinni wiedzie\u0107, jak uzyska\u0107 dost\u0119p do odpowiednich umiej\u0119tno\u015bci, kt\u00f3rych
\npotrzebuj\u0105 ich pacjenci, a kt\u00f3rych sami nie posiadaj\u0105.
\nJak omawiano w Rozdziale II, paternalizm medyczny by\u0142 stopniowo wypierany przez
\nwzrastaj\u0105ce uznanie prawa pacjent\u00f3w do podejmowania w\u0142asnych decyzji
\nmedycznych. W rezultacie, kooperatywny model podejmowania decyzji zaj\u0105\u0142 miejsce
\nmodelu autorytarnego, kt\u00f3ry by\u0142 charakterystyczny dla paternalizmu medycznego. To
\nsamo zachodzi w stosunkach pomi\u0119dzy lekarzami a przedstawicielami innych
\nzawod\u00f3w medycznych. Ci drudzy w coraz wi\u0119kszym stopniu nie s\u0105 sk\u0142onni stosowa\u0107
\nsi\u0119 do zalece\u0144 lekarza bez poznania podstaw tych zalece\u0144. Uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za
\nprofesjonalist\u00f3w posiadaj\u0105cych szczeg\u00f3lne zobowi\u0105zania etyczne wobec pacjent\u00f3w;
\nje\u017celi ich postrzeganie tych zobowi\u0105za\u0144 koliduje z zaleceniami lekarskim, czuj\u0105, \u017ce
\nmusz\u0105 zg\u0142asza\u0107 swe w\u0105tpliwo\u015bci, a nawet zakwestionowa\u0107 te zalecenia. Podczas
\ngdy w ramach modelu hierarchicznego nigdy nie istnia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, kto
\nma pozycj\u0119 nadrz\u0119dn\u0105 i czyje zdanie powinno przewa\u017cy\u0107 w razie konfliktu, model
\nkooperatywny mo\u017ce by\u0107 podstaw\u0105 spor\u00f3w dotycz\u0105cych w\u0142a\u015bciwej opieki nad
\npacjentem.
\n66
\nTego rodzaju przemiany zmieniaj\u0105 \u201eregu\u0142y gry\u201d odnosz\u0105ce si\u0119 do relacji lekarzy z
\ninnymi lekarzami oraz z przedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych. Dalsza
\ncz\u0119\u015b\u0107 tego Rozdzia\u0142u okre\u015bli pewne aspekty tych stosunk\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107
\nprzyczyn\u0105 problem\u00f3w, i zaproponuje sposoby radzenia sobie z nimi.
\nStosunki z kolegami lekarzami, nauczycielami oraz studentami
\nOd lekarzy, jako cz\u0142onk\u00f3w zawodu lekarskiego, tradycyjnie oczekiwano, \u017ce b\u0119d\u0105 si\u0119
\nwzajemnie traktowali bardziej jak cz\u0142onkowie rodziny ni\u017c jak obcy, czy nawet
\nprzyjaciele. Deklaracja Genewska WMA zawiera przyrzeczenie, \u017ce \u201eMoje kole\u017canki i
\nkoledzy b\u0119d\u0105 moimi siostrami i bra\u0107mi\u201d. Interpretacja tego wymogu by\u0142a r\u00f3\u017cna w
\nr\u00f3\u017cnych krajach i na przestrzeni czasu. Tam gdzie na przyk\u0142ad jedyn\u0105 lub zasadnicz\u0105
\nform\u0105 wynagradzania lekarzy by\u0142a op\u0142ata za konkretne \u015bwiadczenie, istnia\u0142a silna
\ntradycja \u201euprzejmo\u015bci zawodowej\u201d, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 lekarze nie pobierali od innych
\nlekarzy op\u0142at za leczenie. Taka praktyka zanikn\u0119\u0142a w pa\u0144stwach, w kt\u00f3rych dost\u0119pna
\njest refundacja ze strony trzeciej.
\nObok wymog\u00f3w pozytywnych, aby traktowa\u0107 swych koleg\u00f3w z szacunkiem i
\nwsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 w celu maksymalizacji opieki nad pacjentem, Mi\u0119dzynarodowy
\nKodeks Etyki Lekarskiej WMA zawiera dwa zakazy dotycz\u0105ce wzajemnych
\nstosunk\u00f3w mi\u0119dzy lekarzami: (1) p\u0142acenia lub otrzymywania zap\u0142aty b\u0105d\u017a innych
\nkorzy\u015bci wy\u0142\u0105cznie w celu wystawienia skierowania pacjenta; (2) \u201epodkradania\u201d
\npacjent\u00f3w innym lekarzom. Trzeci obowi\u0105zek \u2013 informowania o nieetycznym lub
\nniekompetentnym post\u0119powaniu koleg\u00f3w, jest om\u00f3wiony poni\u017cej.
\nWedle hipokratesowskiej tradycji etyki lekarskiej, lekarze winni okazywa\u0107 szczeg\u00f3lny
\nszacunek swym nauczycielom. Deklaracja Genewska okre\u015bla to w ten spos\u00f3b:
\n\u201eB\u0119d\u0119 otacza\u0142 moich nauczycieli nale\u017cn\u0105 im wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 i szacunkiem\u201d. Chocia\u017c
\ndzisiejsza edukacja medyczna wymaga wielorakich relacji mi\u0119dzy studentem a
\nnauczycielami, w odr\u00f3\u017cnieniu od pojedynczej relacji z jednym mentorem
\ncharakterystycznej w latach ubieg\u0142ych, nadal uzale\u017cniona jest od dobrej woli i
\npo\u015bwi\u0119cenia lekarzy praktyk\u00f3w, kt\u00f3rzy cz\u0119sto nie otrzymuj\u0105 \u017cadnego wynagrodzenia
\nza sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pedagogiczn\u0105. Studenci oraz szkol\u0105cy si\u0119 lekarze maj\u0105 d\u0142ug
\n67
\nwdzi\u0119czno\u015bci w stosunku do swych nauczycieli, bez kt\u00f3rych edukacja medyczna
\nsprowadza\u0142aby si\u0119 do samouctwa.
\nZe swojej strony, nauczyciele s\u0105 zobowi\u0105zani traktowa\u0107 swych student\u00f3w z
\nszacunkiem i s\u0142u\u017cy\u0107 im dobrym przyk\u0142adem w zakresie stosunku do pacjenta. Tzw.
\n\u201eukryty program\u201d kszta\u0142cenia medycznego, czyli standardy post\u0119powania, kt\u00f3rych
\nprzyk\u0142adem jest zachowanie praktykuj\u0105cych lekarzy, ma znacznie wi\u0119kszy wp\u0142yw ni\u017c
\njasno okre\u015blony program nauczania etyki lekarskiej, a w przypadku, gdy pojawia si\u0119
\nsprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy wymogami etycznymi a postaw\u0105 i zachowaniem nauczycieli,
\nstudenci medycyny z wi\u0119kszym prawdopodobie\u0144stwem post\u0105pi\u0105 za przyk\u0142adem
\nswych nauczycieli.
\nNauczyciele s\u0105 szczeg\u00f3lnie zobowi\u0105zani, a\u017ceby nie wymaga\u0107 od student\u00f3w
\nnieetycznego post\u0119powania. Przyk\u0142adami takich dzia\u0142a\u0144, opisywanymi w prasie
\nmedycznej, s\u0105 sytuacje, gdy studenci uzyskuj\u0105 zgod\u0119 pacjenta na przeprowadzenie
\nzabiegu wtedy, kiedy powinien on zosta\u0107 wykonany przez osob\u0119 w pe\u0142ni
\nwykwalifikowan\u0105, lub gdy bez zgody dokonuj\u0105 bada\u0144 miednicy u pacjent\u00f3w
\nb\u0119d\u0105cych pod narkoz\u0105 b\u0105d\u017a niedawno zmar\u0142ych oraz gdy bez nadzoru dokonuj\u0105
\nzabieg\u00f3w, kt\u00f3re (nawet je\u015bli s\u0105 to mniejsze zabiegi, jak np. wprowadzenie do\u017cylne)
\nniekt\u00f3rzy studenci uwa\u017caj\u0105 za przekraczaj\u0105ce ich kompetencje. Z uwagi na nier\u00f3wny
\nuk\u0142ad si\u0142 pomi\u0119dzy studentami a nauczycielami i wynikaj\u0105cy z tego op\u00f3r student\u00f3w
\nprzed kwestionowaniem lub nie stosowaniem si\u0119 do tego rodzaju polece\u0144,
\nnauczyciele powinni upewnia\u0107 si\u0119, \u017ce nie wymagaj\u0105 od student\u00f3w, aby dzia\u0142ali w
\nspos\u00f3b nieetyczny. Na wielu uczelniach medycznych funkcjonuj\u0105 przedstawiciele
\nklasowi lub stowarzyszenia studenckie, kt\u00f3re, opr\u00f3cz innych uprawnie\u0144, mog\u0105
\nzg\u0142asza\u0107 problemy zwi\u0105zane z kwestiami etycznymi w kszta\u0142ceniu medycznym.
\nStudenci interesuj\u0105cy si\u0119 etycznymi aspektami swojego kszta\u0142cenia powinni mie\u0107
\nmo\u017cliwo\u015b\u0107 zg\u0142aszania swych problem\u00f3w bez ryzyka automatycznego nadania im
\netykiety donosicieli, jak r\u00f3wnie\u017c dost\u0119p do odpowiedniej pomocy, je\u017celi zajdzie
\nkonieczno\u015b\u0107 nadania sprawie bardziej formalnego charakteru.
\nOd student\u00f3w oczekuje si\u0119 za\u015b, aby wykazywali si\u0119 wysokimi standardami etycznego
\npost\u0119powania w\u0142a\u015bciwymi dla przysz\u0142ych lekarzy. Powinni traktowa\u0107 innych
\nstudent\u00f3w jak koleg\u00f3w i w razie potrzeby by\u0107 gotowi do zaoferowania pomocy, tak\u017ce
\n68
\ndoradzenia w przypadku nieetycznego zachowania. Powinni r\u00f3wnie\u017c w pe\u0142ni
\nanga\u017cowa\u0107 si\u0119 we wsp\u00f3lne projekty i obowi\u0105zki, takie jak zadania wyznaczone przez
\nnauczycieli oraz pe\u0142nienie dy\u017cur\u00f3w.
\nZg\u0142aszanie niebezpiecznego lub nieetycznego post\u0119powania
\nMedycyna tradycyjnie by\u0142a dumna ze swego statusu zawodu samorz\u0105dnego. W
\nzamian za przyznane przez spo\u0142ecze\u0144stwo przywileje i zaufanie pacjent\u00f3w
\npok\u0142adane w jego przedstawicielach, zaw\u00f3d lekarski wypracowa\u0142 wysokie standardy
\npost\u0119powania, obowi\u0105zuj\u0105ce jego cz\u0142onk\u00f3w, a tak\u017ce procedury dyscyplinarne,
\npozwalaj\u0105ce bada\u0107 zarzuty niew\u0142a\u015bciwego zachowania oraz, je\u017celi to konieczne,
\nkara\u0107 sprawc\u00f3w. Taki system samoregulacji cz\u0119sto zawodzi\u0142 i w ostatnich latach
\npodj\u0119to kroki, aby podda\u0107 zaw\u00f3d wi\u0119kszej odpowiedzialno\u015bci, na przyk\u0142ad poprzez
\nwprowadzenie do organ\u00f3w nadzoruj\u0105cych os\u00f3b spoza zawodu. G\u0142\u00f3wnym wymogiem
\nsamorz\u0105dno\u015bci jest jednak pe\u0142ne poparcie jej zasad przez lekarzy i ich ch\u0119\u0107 do
\nujawniania i reagowania na przypadki niebezpiecznego i nieetycznego
\npost\u0119powania.
\nTen obowi\u0105zek informowania o niekompetencji, niezdolno\u015bci do wykonywania
\nzawodu lub niew\u0142a\u015bciwym zachowaniu innych lekarzy podkre\u015blaj\u0105 kodeksy etyki
\nlekarskiej. Mi\u0119dzynarodowy Kodeks Etyki Lekarskiej WMA stanowi na przyk\u0142ad,
\n\u017ce \u201eLekarz b\u0119dzie (\u2026) dok\u0142ada\u0142 stara\u0144, aby ujawnia\u0107 lekarzy wykazuj\u0105cych
\nniedostatki w charakterze lub kompetencjach b\u0105d\u017a bior\u0105cych udzia\u0142 w oszustwie lub
\nwy\u0142udzeniu\u201d. Stosowanie tej zasady rzadko jest jednak spraw\u0105 \u0142atw\u0105. Z jednej strony,
\nlekarz mo\u017ce si\u0119 pokusi\u0107 o zaatakowanie reputacji innego lekarza z niegodnych
\npowod\u00f3w osobistych, takich jak zazdro\u015b\u0107, lub w odwecie za zniewag\u0119 doznan\u0105 ze
\nstrony tego lekarza. Lekarz mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce niech\u0119tny informowaniu o niew\u0142a\u015bciwym
\nzachowaniu innego lekarza z powodu przyja\u017ani lub sympatii. Konsekwencje
\ndokonania zg\u0142oszenia mog\u0105 by\u0107 bardzo szkodliwe dla czyni\u0105cej to osoby, w\u0142\u0105cznie z
\nniemal pewn\u0105 wrogo\u015bci\u0105 ze strony obwinionego, a by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c innych lekarzy.
\nPomimo przedstawionych niedogodno\u015bci, zg\u0142aszanie niew\u0142a\u015bciwego post\u0119powania
\njest zawodowym obowi\u0105zkiem lekarzy. S\u0105 oni odpowiedzialni nie tylko za
\n69
\nutrzymywanie dobrej reputacji zawodu, ale nierzadko s\u0105 jedynymi osobami
\ndostrzegaj\u0105cymi przypadki niekompetencji, niezdolno\u015bci do wykonywania zawodu lub
\nniew\u0142a\u015bciwego zachowania. Informowanie organ\u00f3w dyscyplinarnych o zachowaniu
\nkoleg\u00f3w powinno mie\u0107 jednak miejsce w ostateczno\u015bci, po wypr\u00f3bowaniu innych
\nalternatyw, kt\u00f3re nie przynios\u0142y rezultatu. Pierwszym krokiem mo\u017ce by\u0107 nawi\u0105zanie
\nkontaktu z lekarzem, o kt\u00f3rego chodzi, i poinformowanie go, \u017ce uwa\u017ca si\u0119 jego
\nzachowanie za niebezpieczne lub nieetyczne. Je\u017celi spraw\u0119 da si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 na tym
\npoziomie, mo\u017ce nie by\u0107 potrzeby dalszych dzia\u0142a\u0144. Je\u017celi nie, kolejnym krokiem
\nmo\u017ce by\u0107 przedyskutowanie sprawy ze swoim lub sprawcy prze\u0142o\u017conym i
\npozostawienie mu decyzji o dalszym post\u0119powaniu. Je\u017celi tego rodzaju metody s\u0105
\nniepraktyczne lub nie przynosz\u0105 efekt\u00f3w, konieczne mo\u017ce by\u0107 podj\u0119cie
\nostatecznego kroku, kt\u00f3rym jest poinformowanie o sprawie organ\u00f3w dyscyplinarnych.
\nStosunki z przedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych
\nNa pocz\u0105tku Rozdzia\u0142u II, po\u015bwi\u0119conego stosunkom z pacjentami om\u00f3wiono
\nolbrzymie znaczenie, jakie w relacji lekarz-pacjent ma szacunek i r\u00f3wne traktowanie.
\nPrzedstawione tam zasady w takim samym stopniu tycz\u0105 si\u0119 stosunk\u00f3w ze
\nwsp\u00f3\u0142pracownikami. W szczeg\u00f3lno\u015bci, do kontakt\u00f3w z wszystkimi osobami, z kt\u00f3rymi
\nlekarz wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a podczas opieki nad pacjentem oraz przy wykonywaniu innych
\nczynno\u015bci zawodowych, ma zastosowanie zakaz dyskryminacji z takich wzgl\u0119d\u00f3w jak
\n\u201ewiek, choroba lub inwalidztwo, wyznanie, pochodzenie etniczne, p\u0142e\u0107, narodowo\u015b\u0107,
\npogl\u0105dy polityczne, rasa, orientacja seksualna lub pozycja spo\u0142eczna\u201d (Deklaracja
\nGenewska WMA).
\nNiedyskryminacja jest biern\u0105 cech\u0105 stosunku. Szacunek jest czym\u015b bardziej
\naktywnym i pozytywnym. W odniesieniu do innych \u015bwiadczeniodawc\u00f3w – lekarzy,
\npiel\u0119gniarek, personelu pomocniczego itd. – poci\u0105ga za sob\u0105 wym\u00f3g doceniania ich
\numiej\u0119tno\u015bci i do\u015bwiadczenia w takim stopniu, w jakim mog\u0105 mie\u0107 wk\u0142ad w
\nzapewnianie opieki pacjentom. Co prawda, \u015bwiadczeniodawcy nie s\u0105 sobie r\u00f3wni
\npod wzgl\u0119dem posiadanego wykszta\u0142cenia, ale s\u0105 r\u00f3wni jako ludzie i wsp\u00f3lnie
\nwykazuj\u0105 podobn\u0105 trosk\u0119 o dobro pacjent\u00f3w.
\n70
\nIstniej\u0105 jednak\u017ce \u2013 tak jak w stosunku do pacjent\u00f3w \u2013 uzasadnione powody odmowy
\nnawi\u0105zania lub zako\u0144czenia wsp\u00f3\u0142pracy z innym \u015bwiadczeniodawc\u0105. Obejmuj\u0105 one
\nbrak zaufania co do zdolno\u015bci i rzetelno\u015bci drugiej osoby oraz powa\u017cne
\nnieporozumienia osobiste. Odr\u00f3\u017cnienie ich od motyw\u00f3w mniej godnych mo\u017ce
\nwymaga\u0107 od lekarza wykazywania si\u0119 znaczn\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 etyczn\u0105.
\nWsp\u00f3\u0142praca
\nZaw\u00f3d lekarski jest zawodem cechuj\u0105cym si\u0119 zarazem wysokim indywidualizmem,
\njak i znaczn\u0105 kooperatywno\u015bci\u0105. Z jednej strony, lekarze s\u0105 dosy\u0107 zaborczy w
\nstosunku do \u201eswoich\u201d pacjent\u00f3w. Nie bez powodu twierdzi si\u0119, \u017ce pojedynczy
\nstosunek mi\u0119dzy lekarzem a pacjentem jest najlepszym \u015brodkiem do nabywania
\nwiedzy o pacjencie i kontynuowania opieki, co stanowi optymalny spos\u00f3b
\nzapobiegania chorobom i leczenia ich. Utrzymywanie pacjent\u00f3w przy sobie jest
\nkorzystne tak\u017ce dla lekarza, przynajmniej pod wzgl\u0119dem finansowym. Jednocze\u015bnie,
\njak ju\u017c podkre\u015blono, medycyna jest bardzo z\u0142o\u017cona i wyspecjalizowana, przez co
\nwymaga \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy lekarzy o r\u00f3\u017cnej, lecz uzupe\u0142niaj\u0105cej si\u0119 wiedzy i
\numiej\u0119tno\u015bciach. Napi\u0119cia mi\u0119dzy indywidualizmem a kooperatywno\u015bci\u0105 by\u0142y stale
\npowracaj\u0105cym tematem w etyce lekarskiej.
\nOs\u0142abianiu paternalizmu medycznego towarzyszy\u0142o zanikanie pogl\u0105du, \u017ce pacjenci
\n\u201enale\u017c\u0105\u201d do swoich lekarzy. Tradycyjne prawo pacjent\u00f3w do uzyskania dodatkowej
\nopinii lekarskiej zosta\u0142o rozszerzone poprzez w\u0142\u0105czenie do niego dost\u0119pu do innych
\n\u015bwiadczeniodawc\u00f3w, mog\u0105cych w lepszy spos\u00f3b odpowiada\u0107 ich potrzebom.
\nZgodnie z Deklaracj\u0105 w sprawie Praw Pacjenta \u201eLekarz ma obowi\u0105zek
\nwsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 przy koordynowaniu medycznie wskazanej opieki z innymi
\n\u015bwiadczeniodawcami zajmuj\u0105cymi si\u0119 pacjentem\u201d. Jak zauwa\u017cono powy\u017cej, lekarze
\nnie powinni jednak uzyskiwa\u0107 korzy\u015bci z tej wsp\u00f3\u0142pracy poprzez podzia\u0142 op\u0142at.
\nPrzeciwwag\u0105 restrykcji wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119 z \u201eprzynale\u017cno\u015bci\u0105\u201d pacjent\u00f3w do lekarza
\npowinny by\u0107 inne \u015brodki maj\u0105ce na celu ochron\u0119 prymatu relacji pacjent-lekarz. Na
\nprzyk\u0142ad pacjent leczony przez wi\u0119cej ni\u017c jednego lekarza, co zwykle ma miejsce w
\nszpitalu, powinien, tam gdzie to tylko mo\u017cliwe, mie\u0107 jednego lekarza koordynuj\u0105cego
\n71
\nopiek\u0119, kt\u00f3ry mo\u017ce go informowa\u0107 o og\u00f3lnych post\u0119pach leczenia i pomaga\u0107 mu w
\npodejmowaniu decyzji.
\nPodczas gdy stosunki mi\u0119dzy lekarzami rz\u0105dz\u0105 si\u0119 generalnie dobrze
\nsformu\u0142owanymi i zrozumia\u0142ymi regu\u0142ami, stosunki mi\u0119dzy lekarzami a
\nprzedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych s\u0105 w stanie ci\u0105g\u0142ych zmian i
\nwyst\u0119puje du\u017ca r\u00f3\u017cnica zda\u0144 na temat roli, jak\u0105 ka\u017cdy z nich powinien pe\u0142ni\u0107. Jak ju\u017c
\nstwierdzono, wiele piel\u0119gniarek, farmaceut\u00f3w, fizjoterapeut\u00f3w i innych pracownik\u00f3w
\nochrony zdrowia uwa\u017ca si\u0119 \u2013 w swojej dziedzinie dzia\u0142alno\u015bci \u2013 za osoby bardziej
\nkompetentne od lekarzy i nie widzi powodu, aby nie by\u0107 traktowanym na r\u00f3wni z
\nlekarzami. Popieraj\u0105 zespo\u0142owy model opieki nad pacjentem, w ramach kt\u00f3rego
\nopinie wszystkich s\u0105 w r\u00f3wnym stopniu brane pod uwag\u0119, i uwa\u017caj\u0105, \u017ce odpowiadaj\u0105
\nprzed pacjentem, a nie przed lekarzem. Z drugiej strony, wielu lekarzy jest zdania, \u017ce
\nnawet przyj\u0105wszy zespo\u0142owy model opieki, kto\u015b musi mie\u0107 rol\u0119 wiod\u0105c\u0105, a
\nnajbardziej nadaj\u0105 si\u0119 do tego lekarze z uwagi na ich wykszta\u0142cenie i do\u015bwiadczenie.
\nChocia\u017c niekt\u00f3rzy lekarze mog\u0105 stawia\u0107 op\u00f3r sprzeciwom wobec ich tradycyjnego,
\nprawie absolutnego autorytetu, wydaje si\u0119 pewne, \u017ce ich rola b\u0119dzie si\u0119 zmienia\u0107 w
\nreakcji na \u017c\u0105dania wi\u0119kszego udzia\u0142u w podejmowaniu decyzji medycznych zar\u00f3wno
\nze strony pacjent\u00f3w, jak i innych \u015bwiadczeniodawc\u00f3w. Lekarze b\u0119d\u0105 musieli umie\u0107
\nuzasadnia\u0107 swoje rekomendacje i przekonywa\u0107 innych do ich zaakceptowania.
\nOpr\u00f3cz umiej\u0119tno\u015bci komunikowania si\u0119 lekarze b\u0119d\u0105 musieli potrafi\u0107 rozwi\u0105zywa\u0107
\nkonflikty powstaj\u0105ca mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi osobami udzielaj\u0105cymi opieki
\npacjentowi.
\nSzczeg\u00f3lne wyzwanie dla wsp\u00f3\u0142pracy podejmowanej w najlepszym interesie
\npacjent\u00f3w wynika ze zwracania si\u0119 przez nich do os\u00f3b udzielaj\u0105cych \u015bwiadcze\u0144 z
\nzakresu medycyny zwanej tradycyjn\u0105 lub alternatywn\u0105 (\u201euzdrowicieli\u201d). Z ich us\u0142ug
\nkorzysta du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 populacji w Afryce i Azji oraz coraz wi\u0119cej os\u00f3b w Europie i obu
\nAmerykach. Chocia\u017c niekt\u00f3rzy mog\u0105 uwa\u017ca\u0107 obie metody leczenia za
\nkomplementarne, w wielu sytuacjach mog\u0105 one sta\u0107 ze sob\u0105 w sprzeczno\u015bci. Ze
\nwzgl\u0119du na to, \u017ce przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 zabieg\u00f3w tradycyjnych i alternatywnych
\nprzynosi efekty terapeutyczne, a pacjenci chc\u0105 z nich korzysta\u0107, lekarze powinni
\nposzukiwa\u0107 sposob\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy z takimi osobami. Rodzaj wsp\u00f3\u0142pracy b\u0119dzie si\u0119
\n72
\nr\u00f3\u017cni\u0142 w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach oraz w zale\u017cno\u015bci od os\u00f3b zajmuj\u0105cych si\u0119
\nmedycyn\u0105 alternatywn\u0105. W ka\u017cdym tego rodzaju wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniu dobro pacjent\u00f3w
\npowinno by\u0107 nadrz\u0119dn\u0105 warto\u015bci\u0105.
\nRozwi\u0105zywanie konflikt\u00f3w
\nPomimo \u017ce lekarze mog\u0105 stawa\u0107 w obliczu wielu r\u00f3\u017cnych konflikt\u00f3w z innymi
\nlekarzami oraz innego rodzaju \u015bwiadczeniodawcami, na przyk\u0142ad odno\u015bnie procedur
\nadministracyjno-biurowych lub wynagrodzenia, w tym miejscu uwaga zostanie
\npo\u015bwi\u0119cona konfliktom dotycz\u0105cym opieki nad pacjentem. W idealnym stanie rzeczy
\ndecyzje z zakresu opieki zdrowotnej odzwierciedlaj\u0105 to, co zosta\u0142o uzgodnione
\npomi\u0119dzy pacjentem, lekarzami i wszystkimi pozosta\u0142ymi osobami zaanga\u017cowanymi
\nw opiek\u0119. Niepewno\u015b\u0107 i rozbie\u017cne punkty widzenia mog\u0105 jednak prowadzi\u0107 do
\nnieporozumie\u0144 co do cel\u00f3w leczenia lub sposob\u00f3w prowadz\u0105cych do ich osi\u0105gni\u0119cia.
\nOgraniczone \u015brodki w opiece zdrowotnej oraz kwestie organizacyjne r\u00f3wnie\u017c mog\u0105
\nutrudnia\u0107 osi\u0105gni\u0119cie consensusu.
\nNieporozumienia mi\u0119dzy cz\u0142onkami zespo\u0142u medycznego odno\u015bnie cel\u00f3w leczenia
\noraz metod ich osi\u0105gni\u0119cia powinny by\u0107 przez nich wyja\u015bniane tak, aby nie
\npogorszy\u0142o to ich stosunk\u00f3w z pacjentem. Nieporozumienia mi\u0119dzy personelem
\nmedycznym a kadr\u0105 zarz\u0105dzaj\u0105c\u0105 dotycz\u0105ce alokacji \u015brodk\u00f3w powinny by\u0107
\nrozwi\u0105zywane w ramach zak\u0142adu opieki zdrowotnej, a nie by\u0107 roztrz\u0105sane w
\nobecno\u015bci pacjenta. Poniewa\u017c oba rodzaje konflikt\u00f3w s\u0105 natury etycznej, przy ich
\nrozwi\u0105zywaniu mo\u017cna skorzysta\u0107 z opinii komisji etyki klinicznej lub eksperta ds.
\netyki, o ile mo\u017cliwy jest dost\u0119p do takiej porady.
\nDla rozwi\u0105zywania takich konflikt\u00f3w przydatne mog\u0105 by\u0107 nast\u0119puj\u0105ce wskaz\u00f3wki:
\nKonflikty nale\u017cy rozwi\u0105zywa\u0107 w spos\u00f3b jak najbardziej nieformalny, na przyk\u0142ad w
\ndrodze bezpo\u015brednich negocjacji mi\u0119dzy nie zgadzaj\u0105cymi si\u0119 ze sob\u0105 osobami, do
\nbardziej formalnych procedur przyst\u0119puj\u0105c tylko, je\u017celi \u015brodki nieformalne zawiod\u0105.
\nOpinie wszystkich bezpo\u015brednio zaanga\u017cowanych os\u00f3b powinny by\u0107 przedstawione i
\nnale\u017cycie rozwa\u017cone.
\n73
\nPodstawowym argumentem branym pod uwag\u0119 przy rozwi\u0105zywaniu spor\u00f3w powinien
\nby\u0107 \u015bwiadomy wyb\u00f3r dotycz\u0105cy leczenia dokonany przez pacjenta lub w jego imieniu
\nprzez inn\u0105 uprawnion\u0105 do tego osob\u0119.
\nJe\u017celi przedmiotem sporu jest to, jakie opcje leczenia powinny by\u0107 zaproponowane
\npacjentowi, przewa\u017cnie bardziej wskazany jest szerszy zakres opcji. Je\u015bli
\npreferowane leczenie nie jest dost\u0119pne z powodu ograniczonych \u015brodk\u00f3w, pacjent
\npowinien z regu\u0142y zosta\u0107 o tym poinformowany.
\nJe\u017celi, podj\u0105wszy odpowiednie ku temu wysi\u0142ki, nie mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 porozumienia
\nlub kompromisu w drodze dialogu, zaakceptowa\u0107 nale\u017cy decyzj\u0119 osoby uprawnionej
\nlub odpowiedzialnej za jej podj\u0119cie. Gdy nie jest jasne lub brak jest porozumienia co
\ndo tego, kto ma prawo lub obowi\u0105zek podj\u0105\u0107 decyzj\u0119, nale\u017cy podda\u0107 t\u0119 kwesti\u0119
\nmediacji, arbitra\u017cowi lub rozstrzygni\u0119ciu s\u0105dowemu.
\nJe\u017celi udzielaj\u0105cy opieki nie mo\u017ce pogodzi\u0107 si\u0119 z podj\u0119t\u0105 decyzj\u0105 z powodu oceny
\nzawodowej lub przekona\u0144 osobistych, powinien mie\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 odst\u0105pienia od
\nudzia\u0142u w jej realizacji po upewnieniu si\u0119, \u017ce pacjentowi nie grozi szkoda lub
\npozostanie bez opieki.
\nPOWR\u00d3T DO ANALIZY WYBRANEGO PRZYPADKU
\nDr C. ma racj\u0119, \u017ce niepokoi go zachowanie starszego chirurga na sali operacyjnej. Stanowi
\non bowiem nie tylko zagro\u017cenie dla zdrowia pacjenta, ale nie wykazuje tak\u017ce szacunku
\nzar\u00f3wno dla pacjenta, jak i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. Obowi\u0105zkiem etycznym dr. C. jest nie
\nzignorowanie takiego zachowania i podj\u0119cie jakiego\u015b dzia\u0142ania. Po pierwsze, nie powinien
\nokazywa\u0107 jakiejkolwiek akceptacji tego nieprzyzwoitego zachowania, na przyk\u0142ad \u015bmiej\u0105c
\nsi\u0119 z opowiadanych \u017cart\u00f3w. Je\u017celi s\u0105dzi, \u017ce skutek mo\u017ce odnie\u015b\u0107 przedyskutowanie
\nproblemu z chirurgiem, powinien tak post\u0105pi\u0107. W przeciwnym razie potrzebne mo\u017ce by\u0107
\nskontaktowanie si\u0119 bezpo\u015brednio z prze\u0142o\u017conymi w szpitalu. Je\u017celi nie zechc\u0105 si\u0119 oni zaj\u0105\u0107
\nsytuacj\u0105, dr C. mo\u017ce si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 do w\u0142a\u015bciwego organu nadzoruj\u0105cego wykonywanie
\nzawodu przez lekarzy z pro\u015bb\u0105 o zainteresowanie si\u0119 spraw\u0105.
\n74
\nRozdzia\u0142 V.
\nBadania naukowe w medycynie
\nZnaczenie bada\u0144 naukowych w medycynie
\nMedycyna nie jest nauk\u0105 \u015bcis\u0142\u0105 jak matematyka i fizyka. Istnieje w niej wiele
\nog\u00f3lnych zasad, kt\u00f3re obowi\u0105zuj\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w, jednak\u017ce ka\u017cdy pacjent
\njest inny i to, co stanowi skuteczn\u0105 form\u0119 leczenia dla 90% populacji, mo\u017ce nie
\nzadzia\u0142a\u0107 w stosunku do pozosta\u0142ych 10%. Tak wi\u0119c medycyna jest z natury rzeczy
\neksperymentalna. Kontrolowa\u0107 i ocenia\u0107 trzeba jednak najpowszechniej nawet
\nakceptowane metody leczenia, aby stwierdzi\u0107 czy s\u0105 skuteczne dla okre\u015blonych
\npacjent\u00f3w oraz, w danym zakresie, dla og\u00f3\u0142u pacjent\u00f3w. Jest to jedna z funkcji
\nbada\u0144 naukowych w medycynie.
\nInn\u0105, by\u0107 mo\u017ce lepiej znan\u0105, funkcj\u0105 jest rozwijanie nowych form terapii, szczeg\u00f3lnie
\nlek\u00f3w, urz\u0105dze\u0144 medycznych i technik operacyjnych. W ostatnich 50 latach nast\u0105pi\u0142
\nolbrzymi post\u0119p w tej dziedzinie i obecnie prowadzi si\u0119 du\u017co wi\u0119cej bada\u0144 ni\u017c
\nCELE
\nPo przepracowaniu niniejszego rozdzia\u0142u powinni Pa\u0144stwo by\u0107 w stanie:
\nokre\u015bli\u0107 podstawowe zasady etyki bada\u0144 naukowych
\nwywa\u017ca\u0107 proporcje pomi\u0119dzy badaniami naukowymi a opiek\u0105 kliniczn\u0105
\nspe\u0142nia\u0107 wymogi stawiane przez komisje etyczne
\nAnaliza przypadku nr 4
\nDr R., lekarz rodzinny w ma\u0142ej miejscowo\u015bci na wsi, otrzymuje od o\u015brodka prowadz\u0105cego
\nbadania ofert\u0119 wzi\u0119cia udzia\u0142u w badaniu klinicznym nowego niesterydowego leku
\nprzeciwzapalnego na chorob\u0119 zwyrodnieniow\u0105 staw\u00f3w. B\u0119dzie otrzymywa\u0107 okre\u015blon\u0105
\nkwot\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 od ka\u017cdego pacjenta, kt\u00f3rego zaanga\u017cuje do udzia\u0142u w badaniu.
\nPrzedstawiciel o\u015brodka zapewni\u0142 dr R., \u017ce badanie uzyska\u0142o wszelkie wymagane
\nzezwolenia, w tym opini\u0119 komisji etycznej. Dr R. nigdy wcze\u015bniej nie uczestniczy\u0142a w
\nbadaniu klinicznym i jest zadowolona z tej mo\u017cliwo\u015bci, zw\u0142aszcza wzi\u0105wszy pod uwag\u0119
\ndodatkowe pieni\u0105dze. Przyjmuje ofert\u0119 bez dalszych pyta\u0144 o naukowe i etyczne aspekty
\nbadania.
\n75
\nkiedykolwiek wcze\u015bniej. Mimo wszystko, nadal bez odpowiedzi pozostaje szereg
\npyta\u0144 dotycz\u0105cych funkcjonowania ludzkiego organizmu, przyczyn chor\u00f3b (zar\u00f3wno
\ntych ju\u017c znanych, jak i nowych) oraz najlepszych sposob\u00f3w zapobiegania im lub ich
\nleczenia. Jedynym \u015brodkiem na udzielenie odpowiedzi na te pytania s\u0105 badania
\nnaukowe.
\nObok d\u0105\u017ce\u0144 do lepszego poznania fizjologii cz\u0142owieka medyczne badania naukowe
\nzajmuj\u0105 si\u0119 ca\u0142ym wachlarzem innych czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na ludzkie zdrowie,
\nobejmuj\u0105cych wyst\u0119powanie chor\u00f3b (epidemiologia), organizacj\u0119, finansowanie i
\nudzielanie \u015bwiadcze\u0144 zdrowotnych (badania po\u015bwi\u0119cone systemom zdrowotnym),
\nspo\u0142eczne i kulturowe aspekty zdrowia (socjologia i antropologia medyczna), prawo
\nmedyczne oraz etyk\u0119 medyczn\u0105. Znaczenie tego rodzaju bada\u0144 jest coraz bardziej
\ndoceniane przez jednostki finansuj\u0105ce \u2013 liczne z nich prowadz\u0105 specjalne programy
\nbada\u0144 naukowych, kt\u00f3rych przedmiotem nie jest fizjologia.
\nBadania naukowe w praktyce lekarskiej
\nWszyscy lekarze korzystaj\u0105 w swojej praktyce klinicznej z wynik\u00f3w bada\u0144
\nnaukowych. Aby zachowywa\u0107 swe kompetencje, lekarze musz\u0105 by\u0107 na bie\u017c\u0105co z
\nbadaniami prowadzonymi aktualnie w dziedzinie, w kt\u00f3rej praktykuj\u0105, poprzez udzia\u0142
\nw programach doskonalenia zawodowego, czytanie czasopism medycznych oraz
\nkontakty z kolegami posiadaj\u0105cymi wiedz\u0119 na ten temat. Lekarze, nawet je\u017celi sami
\nnie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w prowadzenie bada\u0144, musz\u0105 wiedzie\u0107, jak interpretowa\u0107 ich wyniki
\ni jak je stosowa\u0107 w leczeniu swych pacjent\u00f3w. Oznacza to, \u017ce dla fachowej praktyki
\nmedycznej niezb\u0119dna jest przynajmniej podstawowa znajomo\u015b\u0107 metod badawczych.
\nNajlepsz\u0105 drog\u0105 nabycia takiej wiedzy jest udzia\u0142 w projektach badawczych \u2013 czy to
\npodczas studi\u00f3w medycznych, czy po ich uko\u0144czeniu.
\nDla praktykuj\u0105cych lekarzy najbardziej powszechn\u0105 metod\u0105 bada\u0144 naukowych jest
\nbadanie kliniczne. Zanim nowy lek mo\u017ce zosta\u0107 zarejestrowany przez odpowiednie
\nurz\u0119dy pa\u0144stwowe, musi zosta\u0107 poddany dok\u0142adnym badaniom okre\u015blaj\u0105cym jego
\nbezpiecze\u0144stwo i skuteczno\u015b\u0107. Proces taki rozpoczyna si\u0119 pr\u00f3bami laboratoryjnymi
\n76
\noraz testowaniem na zwierz\u0119tach. Je\u017celi rezultaty oka\u017c\u0105 si\u0119 zach\u0119caj\u0105ce, nast\u0119puj\u0105
\ncztery kolejne fazy bada\u0144:
\nPierwsza faza badania, zwykle przeprowadzana na stosunkowo ma\u0142ej liczbie
\nzdrowych ochotnik\u00f3w, bior\u0105cych przewa\u017cnie udzia\u0142 za wynagrodzeniem, ma na celu
\nokre\u015blenie, jaka dawka leku jest potrzebna do spowodowania reakcji organizmu
\nludzkiego, jak organizm przyjmuje lek i czy lek ma toksyczne lub szkodliwe skutki.
\nDruga faza badania przeprowadzana jest na grupie pacjent\u00f3w cierpi\u0105cych na
\nchorob\u0119, do kt\u00f3rej lek ma by\u0107 stosowany, w celu stwierdzenia, czy lek w jaki\u015b spos\u00f3b
\nskutecznie dzia\u0142a na dan\u0105 chorob\u0119 i czy ma szkodliwe skutki uboczne.
\nTrzecia faza badania jest badaniem klinicznym, w ramach kt\u00f3rego lek podaje si\u0119
\ndu\u017cej grupie pacjent\u00f3w i por\u00f3wnuje do innego leku, o ile taki istnieje w odniesieniu do
\ndanej choroby, lub do placebo. Gdy to mo\u017cliwe, badanie przeprowadza si\u0119 metod\u0105
\npodw\u00f3jnie \u015blepej pr\u00f3by, polegaj\u0105cej na tym, \u017ce ani osoby poddawane badaniu, ani
\nich lekarze nie wiedz\u0105, kto przyjmuje placebo, a kto przyjmuje badany lek.
\nCzwarta faza badania odbywa si\u0119 po zarejestrowaniu leku i dopuszczeniu go do
\nobrotu. Przez kilka pocz\u0105tkowych lat nowy lek jest kontrolowany pod k\u0105tem skutk\u00f3w
\nubocznych, kt\u00f3rych nie ujawniono w poprzednich fazach. Ponadto, firma
\nfarmaceutyczna przewa\u017cnie interesuje si\u0119, jak lek jest odbierany przez ordynuj\u0105cych
\ngo lekarzy oraz stosuj\u0105cych go pacjent\u00f3w.
\nSzybki wzrost w ostatnich latach liczby prowadzonych bada\u0144 stworzy\u0142 potrzeb\u0119
\nwyszukiwania i werbowania coraz to wi\u0119kszej liczby pacjent\u00f3w tak, a\u017ceby sprosta\u0107
\nstatystycznym wymogom tego rodzaju bada\u0144. Kieruj\u0105cy badaniami, czy to niezale\u017cni
\nlekarze, czy firmy farmaceutyczne, zdaj\u0105 si\u0119 obecnie na innych lekarzy, cz\u0119sto z
\nr\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w, aby nak\u0142aniali pacjent\u00f3w do brania udzia\u0142u w badaniach.
\nChocia\u017c uczestnictwo w badaniach jest dla lekarzy cennym do\u015bwiadczeniem, istniej\u0105
\npotencjalne problemy, z kt\u00f3rych nale\u017cy sobie zdawa\u0107 spraw\u0119 i ich unika\u0107. Przede
\nwszystkim, rola lekarza w stosunkach lekarz-pacjent jest odmienna od roli badacza w
\nstosunkach z osob\u0105 poddawan\u0105 badaniom nawet, je\u017celi lekarz i badacz to ten sam
\ncz\u0142owiek. Podstawowym obowi\u0105zkiem lekarza jest dbanie o zdrowie i dobre
\n77
\nsamopoczucie pacjenta, podczas gdy g\u0142\u00f3wnym zadaniem badacza jest gromadzenie
\nwiedzy, kt\u00f3ra mo\u017ce, ale nie musi, mie\u0107 korzystny wp\u0142yw na zdrowie i samopoczucie
\nosoby poddawanej badaniom. Mo\u017ce tu wi\u0119c wyst\u0105pi\u0107 ewentualny konflikt mi\u0119dzy
\ntymi dwoma rolami. W takim przypadku rola lekarza przewa\u017ca\u0107 musi nad rol\u0105
\nbadacza. Co to oznacza w praktyce, zostanie wykazane poni\u017cej.
\nInnym potencjalnym problemem przy \u0142\u0105czeniu tych dw\u00f3ch r\u00f3l jest konflikt interes\u00f3w.
\nBadania w medycynie s\u0105 dobrze finansowanym przedsi\u0119wzi\u0119ciem, a lekarzom
\nproponuje si\u0119 czasem znacz\u0105ce wynagrodzenie za wzi\u0119cie w nich udzia\u0142u. Mo\u017ce ono
\nprzyjmowa\u0107 posta\u0107 pieni\u0119\u017cn\u0105 w formie op\u0142at za werbowanie pacjent\u00f3w, mo\u017ce to by\u0107
\nnp. sprz\u0119t komputerowy do przekazywania danych dotycz\u0105cych bada\u0144, zaproszenia
\nna konferencje, na kt\u00f3rych omawia si\u0119 wyniki bada\u0144, oraz wsp\u00f3\u0142autorstwo publikacji
\npo\u015bwi\u0119conych rezultatom bada\u0144. Ch\u0119\u0107 lekarza do uzyskania tych korzy\u015bci mo\u017ce
\nczasami stawa\u0107 w sprzeczno\u015bci z jego obowi\u0105zkiem udzielania pacjentowi najlepszej
\nmo\u017cliwej opieki. Mo\u017ce to te\u017c kolidowa\u0107 z prawem pacjenta do uzyskania informacji,
\nkoniecznej do podj\u0119cia w pe\u0142ni \u015bwiadomej decyzji o udziale lub odmowie udzia\u0142u w
\nbadaniach.
\nTakie ewentualne problemy mo\u017cna przezwyci\u0119\u017cy\u0107. Warto\u015bci etyczne wyznawane
\nprzez lekarza \u2013 wsp\u00f3\u0142czucie, fachowo\u015b\u0107, autonomia \u2013 dotycz\u0105 tak\u017ce badacza. Nie
\nma wi\u0119c naturalnego konfliktu mi\u0119dzy obiema rolami. Je\u015bli tylko lekarze rozumiej\u0105 i
\nstosuj\u0105 si\u0119 do podstawowych etycznych regu\u0142 bada\u0144 naukowych, nie powinni mie\u0107
\ntrudno\u015bci, uczestnicz\u0105c w badaniach, stanowi\u0105cych integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ich praktyki
\nklinicznej.
\nWymogi etyczne
\nPodstawowe zasady etyki badawczej s\u0105 dobrze ugruntowane. Nie zawsze tak jednak
\nby\u0142o. Wielu prominentnych badaczy prowadzi\u0142o w XIX i XX wieku eksperymenty na
\npacjentach bez ich zgody, po\u015bwi\u0119caj\u0105c ma\u0142o, o ile w og\u00f3le, uwagi ich samopoczuciu.
\nPomimo \u017ce od wczesnych lat XX wieku ukazywa\u0142y si\u0119 opracowania na temat etyki
\nbada\u0144 naukowych, nie przeszkodzi\u0142o to lekarzom w nazistowskich Niemczech, i nie
\ntylko, w przeprowadzaniu eksperyment\u00f3w na ludziach w spos\u00f3b jaskrawo
\n78
\nnaruszaj\u0105cy podstawowe prawa cz\u0142owieka. Po II Wojnie \u015awiatowej niekt\u00f3rych
\nspo\u015br\u00f3d tych lekarzy os\u0105dzi\u0142 i uzna\u0142 za winnych specjalny trybuna\u0142 w Norymberdze.
\nPodstawy tego orzeczenia znane s\u0105 jako Kodeks Norymberski, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 jednym
\nz dokument\u00f3w b\u0119d\u0105cych podwalin\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej etyki bada\u0144 naukowych. W\u015br\u00f3d
\ndziesi\u0119ciu zasad tego Kodeksu znajduje si\u0119 obowi\u0105zek uzyskania dobrowolnej
\nzgody, je\u017celi pacjent ma by\u0107 obiektem bada\u0144.
\n\u015awiatowe Stowarzyszenie Lekarskie zosta\u0142o utworzone w roku 1947 \u2013 tym samym, w
\nkt\u00f3rym sporz\u0105dzono Kodeks Norymberski. \u015awiadomi narusze\u0144 etyki lekarskiej, do
\njakich dochodzi\u0142o przed i w czasie II Wojny \u015awiatowej, za\u0142o\u017cyciele WMA
\nbezzw\u0142ocznie podj\u0119li kroki, aby zapewni\u0107, \u017ce lekarze przynajmniej zapoznaj\u0105 si\u0119 ze
\nswoimi zobowi\u0105zaniami etycznymi. W 1954 roku, po wieloletnich pracach, WMA
\nprzyj\u0119\u0142o zbi\u00f3r Zasad dla Prowadz\u0105cych Badania lub Eksperymenty. Dokument
\nten poprawiano na przestrzeni kolejnych 10 lat i ostatecznie uchwalono w 1964 r.
\njako Deklaracj\u0119 Helsi\u0144sk\u0105 (DH), zmienian\u0105 nast\u0119pnie w latach 1975, 1983, 1989,
\n1996 oraz 2000. DH jest zwi\u0119z\u0142ym streszczeniem etyki bada\u0144 naukowych. W
\nostatnich latach opracowano inne, du\u017co bardziej szczeg\u00f3\u0142owe, dokumenty dotycz\u0105ce
\netyki bada\u0144 naukowych \u2013 o charakterze og\u00f3lnym (np. Rada ds. Mi\u0119dzynarodowych
\nOrganizacji Naukowo-Medycznych, Mi\u0119dzynarodowe Wskaz\u00f3wki Etyczne w
\nzakresie Bada\u0144 Biomedycznych z Udzia\u0142em Ludzi, 1993 r., zmienione w 2003 r.)
\noraz na temat zagadnie\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych (np. Rada Bioetyczna w Nuffield [Wielka
\nBrytania], Etyka Bada\u0144 Naukowych Zwi\u0105zanych z Ochron\u0105 Zdrowia w Krajach
\nRozwijaj\u0105cych Si\u0119, 2002 r.).
\nPomimo r\u00f3\u017cnic w tematyce, d\u0142ugo\u015bci oraz autorstwie tych dokument\u00f3w, w bardzo
\ndu\u017cym stopniu s\u0105 one zgodne w kwestii podstawowych zasad etyki badawczej.
\nZasady te zosta\u0142y inkorporowane do ustaw lub innych regulacji przez wiele pa\u0144stw
\noraz organizacji mi\u0119dzynarodowych, w\u0142\u0105cznie z tymi, kt\u00f3rych zadaniem jest
\ndopuszczanie do obrotu lek\u00f3w i urz\u0105dze\u0144 medycznych. Poni\u017cej, zasady te zostan\u0105
\nkr\u00f3tko zaprezentowane, g\u0142\u00f3wnie w oparciu o DH:
\nZgoda Komisji Etycznej
\nPar. 13 i 14 DH stanowi\u0105, \u017ce ka\u017cdy projekt bada\u0144 medycznych na ludziach, zanim
\nb\u0119dzie mo\u017cna go rozpocz\u0105\u0107, musi zosta\u0107 zaopiniowany i zaaprobowany przez
\n79
\nniezale\u017cn\u0105 komisj\u0119 etyczn\u0105. Aby uzyska\u0107 zgod\u0119, prowadz\u0105cy badania musz\u0105
\nprzedstawi\u0107 cele i metodologi\u0119 projektu; wyja\u015bni\u0107, w jaki spos\u00f3b przebiega\u0107 b\u0119dzie
\nnab\u00f3r uczestnik\u00f3w, jak uzyskiwana b\u0119dzie ich zgoda i jak b\u0119dzie chroniona ich
\nprywatno\u015b\u0107; okre\u015bli\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a finansowania projektu; ujawni\u0107 wszelkie potencjalne
\nkonflikty interesu po stronie badaczy. Komisja mo\u017ce zatwierdzi\u0107 projekt zgodnie z
\nwnioskiem, za\u017c\u0105da\u0107 wprowadzenia przed jego rozpocz\u0119ciem okre\u015blonych zmian lub
\nca\u0142kowicie odm\u00f3wi\u0107 zgody. Zadaniem wielu komisji jest tak\u017ce dalsza kontrola
\nrealizowanych projekt\u00f3w w celu upewnienia si\u0119, \u017ce prowadz\u0105cy wype\u0142niaj\u0105 swe
\nzobowi\u0105zania. W razie konieczno\u015bci komisja mo\u017ce powstrzyma\u0107 kontynuacj\u0119
\nprojektu z powodu powa\u017cnych, nieoczekiwanych zdarze\u0144 o szkodliwych skutkach.
\nWym\u00f3g uzyskania zgody komisji etycznej podyktowany jest tym, \u017ce ani prowadz\u0105cy
\nbadanie, ani osoby poddawane badaniu nie zawsze posiadaj\u0105 wystarczaj\u0105 wiedz\u0119 i
\nobiektywizm, aby rozstrzygn\u0105\u0107, czy projekt jest w\u0142a\u015bciwy pod wzgl\u0119dem naukowym i
\netycznym. Badacze musz\u0105 wykaza\u0107 komisji sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z bezstronnych
\nekspert\u00f3w, \u017ce projekt jest warto\u015bciowy, \u017ce maj\u0105 kompetencje do jego
\nprzeprowadzenia i \u017ce osobom, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 poddane badaniom, zapewni si\u0119
\nbezpiecze\u0144stwo w najwi\u0119kszym mo\u017cliwym stopniu.
\nNierozwi\u0105zan\u0105 kwesti\u0105 dotycz\u0105c\u0105 komisji etycznych jest w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy w sytuacji,
\ngdy projekt ma by\u0107 prowadzony w r\u00f3\u017cnych o\u015brodkach, wymaga\u0107 nale\u017cy zgody
\nkomisji w\u0142a\u015bciwej dla ka\u017cdego o\u015brodka, czy te\u017c wystarczy zgoda jednej komisji.
\nJe\u017celi o\u015brodki znajduj\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych pa\u0144stwach, z regu\u0142y konieczna jest opinia i
\nakceptacja w ka\u017cdym z tych pa\u0144stw.
\nWarto\u015b\u0107 naukowa
\nZgodnie z par. 11 DH badania medyczne z udzia\u0142em ludzi musz\u0105 by\u0107 uzasadnione
\nnaukowo. Ma to na celu wyeliminowanie projekt\u00f3w o niskim prawdopodobie\u0144stwie
\npowodzenia \u2013 np. dlatego, \u017ce s\u0105 niew\u0142a\u015bciwe metodologicznie \u2013 lub projekt\u00f3w, kt\u00f3re
\nnawet w razie powodzenia przynios\u0105 prawdopodobnie b\u0142ahe efekty. Gdy zamierza
\nsi\u0119 anga\u017cowa\u0107 pacjent\u00f3w do projektu badawczego, nawet nios\u0105cego minimalne
\nryzyko szkody, powinno si\u0119 oczekiwa\u0107, \u017ce wynikiem b\u0119dzie uzyskanie istotnej wiedzy
\nnaukowej.
\n80
\nDla zagwarantowania warto\u015bci naukowej par. 11 wymaga, aby projekt by\u0142 oparty na
\nsolidnej znajomo\u015bci literatury po\u015bwi\u0119conej danemu zagadnieniu oraz na
\nwcze\u015bniejszych pr\u00f3bach laboratoryjnych i, gdy to stosowne, badaniach na
\nzwierz\u0119tach, kt\u00f3re s\u0105 dobr\u0105 podstaw\u0105 do przypuszczenia, \u017ce proponowane dzia\u0142anie
\nb\u0119dzie skuteczne wobec istot ludzkich. Wszelkie badania na zwierz\u0119tach musz\u0105
\nodpowiada\u0107 wskaz\u00f3wkom etycznym, kt\u00f3re ograniczaj\u0105 liczb\u0119 zwierz\u0105t poddawanych
\nbadaniom i zapobiegaj\u0105 zadawaniu niepotrzebnego b\u00f3lu. Par. 15 stanowi ponadto,
\n\u017ce badania na ludziach prowadzi\u0107 mog\u0105 wy\u0142\u0105cznie osoby o odpowiednich
\nkwalifikacjach naukowych. Przed zatwierdzeniem projektu komisja etyczna powinna
\nby\u0107 przekonana, \u017ce powy\u017csze warunki s\u0105 spe\u0142nione.
\nWarto\u015b\u0107 spo\u0142eczna
\nJednym z bardziej kontrowersyjnych wymog\u00f3w stawianych projektom badawczym
\njest, aby wnosi\u0142y sw\u00f3j wk\u0142ad w og\u00f3lny dobrobyt spo\u0142eczny. W przesz\u0142o\u015bci
\npowszechnie zgadzano si\u0119, \u017ce rozw\u00f3j wiedzy naukowej jest warto\u015bci\u0105 sam\u0105 w sobie
\ni nie wymaga dalszych uzasadnie\u0144. Jednak w zwi\u0105zku z tym, \u017ce \u015brodki przeznaczane
\nna badania s\u0105 coraz bardziej niewystarczaj\u0105ce, warto\u015b\u0107 spo\u0142eczna sta\u0142a si\u0119 wa\u017cnym
\nkryterium przy decydowaniu, czy nale\u017cy finansowa\u0107 dany projekt.
\nPar. 18 i 19 DH w jasny spos\u00f3b popieraj\u0105 uwzgl\u0119dnianie warto\u015bci spo\u0142ecznej w
\ntrakcie oceniania projekt\u00f3w bada\u0144 naukowych. Znaczenie cel\u00f3w projektu, rozumiane
\njako znaczenie naukowe i spo\u0142eczne, powinno przewa\u017ca\u0107 nad ryzykiem gro\u017c\u0105cym
\nosobom, na kt\u00f3rych badania b\u0119d\u0105 prowadzone. Co wi\u0119cej, populacja, w kt\u00f3rej
\nprowadzone b\u0119d\u0105 badania, powinna osi\u0105gn\u0105\u0107 korzy\u015bci z ich rezultat\u00f3w. Jest to
\nszczeg\u00f3lnie istotne w pa\u0144stwach, w kt\u00f3rych istnieje obawa nieuczciwego traktowania
\nuczestnik\u00f3w bada\u0144, kt\u00f3rzy ponosz\u0105 ryzyko oraz niedogodno\u015bci wynikaj\u0105ce z bada\u0144,
\npodczas gdy leki wytwarzane w wyniku bada\u0144 s\u0142u\u017cy\u0107 b\u0119d\u0105 wy\u0142\u0105cznie pacjentom w
\ninnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata.
\nCho\u0107 warto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 projektu trudniej jest okre\u015bli\u0107 ni\u017c jego warto\u015b\u0107 naukow\u0105, nie
\njest do w\u0142a\u015bciwy pow\u00f3d, aby j\u0105 pomija\u0107, Prowadz\u0105cy badania oraz komisje etyczne
\nmusz\u0105 si\u0119 upewni\u0107, \u017ce pacjenci nie s\u0105 poddawani badaniom, kt\u00f3re prawdopodobnie
\nnie przys\u0142u\u017c\u0105 si\u0119 \u017cadnemu celowi spo\u0142ecznemu. Oznacza\u0142oby to bowiem
\nmarnotrawienie cennych \u015brodk\u00f3w oraz os\u0142abianie dobrej opinii na temat bada\u0144
\n81
\nnaukowych jako istotnego czynnika wp\u0142ywaj\u0105cego na popraw\u0119 ludzkiego zdrowia i
\nsamopoczucia.
\nRyzyka i korzy\u015bci
\nUstaliwszy naukow\u0105 oraz spo\u0142eczn\u0105 warto\u015b\u0107 projektu, prowadz\u0105cy badania musz\u0105
\nwykaza\u0107, \u017ce ryzyko gro\u017c\u0105ce uczestnikom jest niewielkie i nie pozostaje w
\ndysproporcji do oczekiwanych rezultat\u00f3w bada\u0144. Ryzyko jest to mo\u017cliwo\u015b\u0107
\nwyst\u0105pienia szkodliwych rezultat\u00f3w. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na nie dwa elementy: (1)
\nprawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia szkody (od niskiego do bardzo wysokiego) oraz (2)
\ndotkliwo\u015b\u0107 szkody (od drobnych dolegliwo\u015bci do trwa\u0142ego inwalidztwa lub \u015bmierci).
\nMa\u0142o prawdopodobne ryzyko wyst\u0105pienia drobnych dolegliwo\u015bci nie stanowi\u0142oby
\nspecjalnego problemu dla dobrego projektu badawczego. Z drugiej strony, wysokie
\nryzyko powa\u017cnej szkody by\u0142oby niedopuszczalne, chyba \u017ce projekt przedstawia\u0142by
\njedyn\u0105 nadziej\u0119 na skuteczne leczenie w przypadku pacjent\u00f3w, kt\u00f3rym w nied\u0142ugim
\nczasie grozi \u015bmier\u0107. W innych, mniej jaskrawych przypadkach prowadz\u0105cy badania
\ns\u0105, zgodnie z par. 17 DH, zobowi\u0105zani nale\u017cycie oceni\u0107 ryzyko i upewni\u0107 si\u0119, \u017ce
\nmo\u017cna je kontrolowa\u0107. Je\u017celi ryzyko jest zupe\u0142nie nieznane, nie nale\u017cy kontynuowa\u0107
\nprojektu do czasu uzyskania wiarygodnych danych, na przyk\u0142ad w wyniku pr\u00f3b
\nlaboratoryjnych lub eksperyment\u00f3w na zwierz\u0119tach.
\n\u015awiadoma zgoda
\nPierwsza zasada Kodeksu Norymberskiego brzmi nast\u0119puj\u0105co: \u201eDobrowolna
\nzgoda uczestnika bada\u0144 jest absolutnie niezb\u0119dna\u201d. Za\u0142\u0105czone do tej zasady
\nwyja\u015bnienie stanowi m.in., \u017ce osoba, kt\u00f3ra ma by\u0107 poddana badaniom, \u201epowinna
\nwystarczaj\u0105co pozna\u0107 i zrozumie\u0107 przedmiot bada\u0144 w spos\u00f3b umo\u017cliwiaj\u0105cy jej
\npodj\u0119cie rozumnej i \u015bwiat\u0142ej decyzji\u201d.
\nBardziej szczeg\u00f3\u0142owo kwesti\u0119 \u015bwiadomej zgody traktuje DH. Par. 22 okre\u015bla, co
\npotencjalny uczestnik bada\u0144 powinien wiedzie\u0107, aby podj\u0105\u0107 \u015bwiadom\u0105 decyzj\u0119 w
\nsprawie swojego udzia\u0142u. Przepis par. 23 ostrzega przed wywieraniem nacisku na
\nosoby maj\u0105ce bra\u0107 udzia\u0142 w badaniach, poniewa\u017c zgoda udzielona w takich
\nokoliczno\u015bciach mo\u017ce nie by\u0107 w pe\u0142ni dobrowolna. Postanowienia par. 24-26 dotycz\u0105
\nos\u00f3b niezdolnych do wyra\u017cania zgody (nieletnich, niepe\u0142nosprawnych umys\u0142owo,
\n82
\nnieprzytomnych). Takie osoby mog\u0105 by\u0107 poddawane badaniom, ale tylko po
\nspe\u0142nieniu \u015bci\u015ble okre\u015blonych warunk\u00f3w.
\nDH, podobnie jak inne dokumenty z zakresu etyki bada\u0144 naukowych, zaleca w par.
\n22, a\u017ceby fakt udzielenia \u015bwiadomej zgody potwierdzany by\u0142 poprzez podpisanie
\nprzez uczestnika odpowiednio przygotowanego formularza. Szereg komisji etycznych
\n\u017c\u0105da od prowadz\u0105cych badania przedstawienia wzoru formularza, kt\u00f3ry zamierzaj\u0105
\nstosowa\u0107. W niekt\u00f3rych pa\u0144stwach formularze te sta\u0142y si\u0119 tak obszerne i
\nszczeg\u00f3\u0142owe, \u017ce przesta\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 swojemu celowi, jakim jest udzielenie uczestnikom
\ninformacji o projekcie. Tak czy inaczej, proces uzyskania \u015bwiadomej zgody nie
\nrozpoczyna si\u0119 i nie ko\u0144czy si\u0119 z chwil\u0105 podpisania formularza, lecz musi obejmowa\u0107
\ndok\u0142adne ustne obja\u015bnienie projektu oraz wszystkiego z czym wi\u0105za\u0107 si\u0119 b\u0119dzie
\nudzia\u0142 w nim. Ponadto, uczestnicy powinni zosta\u0107 poinformowani, \u017ce w ka\u017cdej chwili
\nmaj\u0105 prawo wycofa\u0107 sw\u0105 zgod\u0119 na udzia\u0142 w badaniach bez ryzyka jakichkolwiek
\nnegatywnych dzia\u0142a\u0144 ze strony prowadz\u0105cych badania lub innych lekarzy oraz bez
\nujemnych skutk\u00f3w dla udzielanej im w przysz\u0142o\u015bci opieki zdrowotnej.
\nPoufno\u015b\u0107
\nTak jak pacjenci b\u0119d\u0105cy pod opiek\u0105 kliniczn\u0105, uczestnicy bada\u0144 naukowych tak\u017ce
\nmaj\u0105 prawo do prywatno\u015bci w zakresie personalnych informacji na temat ich zdrowia.
\nW odr\u00f3\u017cnieniu od opieki klinicznej badania wymagaj\u0105 jednak ujawniania niekt\u00f3rych
\ninformacji innym osobom, w tym szerokiemu \u015brodowisku naukowemu a czasem opinii
\npublicznej. W celu ochrony prywatno\u015bci prowadz\u0105cy badania musz\u0105 uzyska\u0107
\n\u015bwiadom\u0105 zgod\u0119 os\u00f3b poddawanych badaniom na wykorzystanie dla cel\u00f3w
\nbadawczych informacji o stanie ich zdrowia. Nale\u017cy wi\u0119c z g\u00f3ry uprzedzi\u0107
\nuczestnik\u00f3w bada\u0144, w jaki spos\u00f3b zostan\u0105 wykorzystane informacje o nich.
\nGeneralnie rzecz bior\u0105c, ujawniane informacje nale\u017cy pozbawia\u0107 element\u00f3w
\nidentyfikuj\u0105cych i trzeba zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwo ich przechowywania i
\nprzekazywania. Dalsze wskaz\u00f3wki w tym zakresie zawiera Deklaracja WMA o
\nWzgl\u0119dach Etycznych Dotycz\u0105cych Baz Danych o Zdrowiu.
\nKonflikt r\u00f3l
\nW pocz\u0105tkowej cz\u0119\u015bci tego Rozdzia\u0142u zauwa\u017cono, \u017ce rola lekarza w stosunkach
\nlekarz-pacjent jest odmienna od roli badacza w stosunkach z osob\u0105 poddan\u0105
\n83
\nbadaniom nawet, je\u017celi lekarz i badacz to ten sam cz\u0142owiek. Par. 28 DH okre\u015bla, \u017ce w
\ntakich przypadkach rola lekarza przewa\u017ca\u0107 musi nad rol\u0105 badacza. Oznacza to m.in.,
\n\u017ce lekarz musi by\u0107 gotowy na to, aby odradzi\u0107 pacjentowi wzi\u0119cie udzia\u0142u w projekcie
\nbadawczym, je\u017celi wydaje si\u0119, \u017ce aktualne leczenie, kt\u00f3remu jest poddawany
\npacjent, przynosi dla niego korzystne skutki, a projekt zak\u0142ada losowy dob\u00f3r
\npacjent\u00f3w do r\u00f3\u017cnych form leczenia lub do stosowania placebo. Lekarz powinien
\nnamawia\u0107 pacjenta do uczestniczenia w projekcie badawczym tylko wtedy, gdy
\nfaktycznie nie jest pewny, w oparciu o solidne podstawy naukowe, czy obecna
\nmetoda leczenia pacjenta jest r\u00f3wnie w\u0142a\u015bciwa jak proponowana terapia b\u0105d\u017a nawet
\nplacebo.
\nRzetelne przedstawianie rezultat\u00f3w
\nMog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce stawianie wymogu rzetelnego przedstawiania wynik\u00f3w
\nbada\u0144 naukowych nie jest konieczne. Niestety jednak, wielokrotnie dochodzi\u0142o
\nostatnio do nieuczciwych praktyk w zakresie publikowania rezultat\u00f3w bada\u0144. Dotyczy
\nto takich problem\u00f3w jak plagiaty, fabrykowanie danych, podw\u00f3jne publikacje oraz
\npodawanie jako wsp\u00f3\u0142autor\u00f3w os\u00f3b, kt\u00f3re nie bra\u0142y udzia\u0142u w badaniach. Takie
\npost\u0119powanie mo\u017ce by\u0107 korzystne dla prowadz\u0105cych badania \u2013 przynajmniej do
\nczasu ujawnienia sprawy \u2013 mo\u017ce jednak okaza\u0107 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em powa\u017cnego zagro\u017cenia
\ndla pacjent\u00f3w poddanych niew\u0142a\u015bciwemu leczeniu opartemu na niedok\u0142adnych b\u0105d\u017a
\nsfa\u0142szowanych wynikach bada\u0144, a tak\u017ce zaszkodzi\u0107 innym badaczom, trac\u0105cym
\nmn\u00f3stwo czasu i \u015brodk\u00f3w na pr\u00f3b\u0119 kontynuacji bada\u0144 w danej dziedzinie.
\nUjawnianie nieprawid\u0142owo\u015bci
\nW celu przeciwdzia\u0142ania przypadkom nieetycznego prowadzenia bada\u0144 lub w celu
\nich ujawniania ju\u017c po fakcie, ka\u017cdy, kto dowiaduje si\u0119 o takich dzia\u0142aniach, jest
\nzobowi\u0105zany powiadomi\u0107 o tym w\u0142a\u015bciwe w\u0142adze. Niestety, takie post\u0119powanie nie
\nzawsze jest nale\u017cycie doceniane, a osoby ujawniaj\u0105ce takie informacje bywaj\u0105 za to
\nkarane lub s\u0105 unikane przez innych. Wydaje si\u0119, \u017ce takie podej\u015bcie ulega jednak
\nzmianie, jako \u017ce zar\u00f3wno naukowcy jak i organy administracji, dostrzegaj\u0105c potrzeb\u0119
\nwykrywania nieetycznych bada\u0144 i karania odpowiedzialnych za nie, zaczynaj\u0105
\ndocenia\u0107 rol\u0119 os\u00f3b ujawniaj\u0105cych tego rodzaju nieprawid\u0142owo\u015bci.
\n84
\nSzczeg\u00f3lne trudno\u015bci przy podejmowaniu dzia\u0142a\u0144 w zwi\u0105zku z podejrzeniem
\nnieetycznych metod bada\u0144 mog\u0105 napotka\u0107 m\u0142odsi cz\u0142onkowie zespo\u0142u badawczego,
\ntacy jak studenci medycyny. Mog\u0105 oni uwa\u017ca\u0107, \u017ce nie posiadaj\u0105 odpowiednich
\nkwalifikacji do oceny post\u0119powania starszych badaczy, a tak\u017ce obawia\u0107 si\u0119
\nprawdopodobnej kary, je\u017celi odwa\u017c\u0105 si\u0119 o tym m\u00f3wi\u0107 publicznie. Powinni jednak
\nprzynajmniej odm\u00f3wi\u0107 udzia\u0142u w dzia\u0142aniach, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 za wyra\u017anie nieetyczne,
\nnp. w oszukiwaniu os\u00f3b poddawanych badaniom lub fa\u0142szowaniu danych. Je\u017celi za\u015b
\nzaobserwuj\u0105 takie post\u0119powanie u innych, powinni podj\u0105\u0107 wszelkie stosowne kroki,
\naby powiadomi\u0107 odpowiednie organy \u2013 bezpo\u015brednio lub w spos\u00f3b anonimowy.
\nNierozwi\u0105zane kwestie
\nNie we wszystkich aspektach bada\u0144 naukowych istnieje og\u00f3lna jednomy\u015blno\u015b\u0107. Wraz
\nz post\u0119pem nauk medycznych w takich dziedzinach jak genetyka, nauki
\nneurofizjologiczne oraz transplantologia pojawiaj\u0105 si\u0119 nowe problemy dotycz\u0105ce
\netycznej dopuszczalno\u015bci technik, procedur i metod leczenia, w stosunku do kt\u00f3rych
\nbrak jest jednoznacznych, gotowych rozwi\u0105za\u0144. Poza tym, niekt\u00f3re starsze
\nzagadnienia nadal s\u0105 przedmiotem kontrowersji etycznych, na przyk\u0142ad na jakich
\nwarunkach mo\u017cna w badaniu klinicznym stosowa\u0107 placebo i jak\u0105 opiek\u0119 nale\u017cy
\nzapewni\u0107 uczestnikom bada\u0144. Na poziomie globalnym oczywist\u0105, nierozwi\u0105zan\u0105
\nkwesti\u0105 etyczn\u0105 jest tzw. problem 10\/90 (jedynie 10% og\u00f3lnych \u015bwiatowych
\nwydatk\u00f3w na badania naukowe przeznacza si\u0119 na problemy zdrowotne dotycz\u0105ce
\n90% \u015bwiatowej populacji). A w sytuacji, gdy badacze po\u015bwi\u0119caj\u0105 si\u0119 problemom
\nistniej\u0105cym w biednych regionach \u015bwiata, cz\u0119sto napotykaj\u0105 trudno\u015bci wynikaj\u0105ce z
\nrozbie\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy w\u0142asnymi warto\u015bciami etycznymi a warto\u015bciami spo\u0142eczno\u015bci,
\nw kt\u00f3rych pracuj\u0105. Kwestie te wymaga\u0107 b\u0119d\u0105 dalszych analiz i debat, zanim mo\u017cna
\nb\u0119dzie doj\u015b\u0107 do powszechnego porozumienia.
\nPomimo tych wszystkich problem\u00f3w medyczne badania naukowe s\u0105 warto\u015bciow\u0105 i
\nsatysfakcjonuj\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 dla lekarzy oraz student\u00f3w medycyny, jak r\u00f3wnie\u017c
\ndla os\u00f3b, na kt\u00f3rych te badania s\u0105 prowadzone. Lekarze i studenci powinni te\u017c sami
\nzastanowi\u0107 si\u0119 nad wzi\u0119ciem udzia\u0142em w badaniach w roli os\u00f3b poddawanych tym
\nbadaniom, tak aby m\u00f3c pozna\u0107 punkt widzenia drugiej strony stosunku mi\u0119dzy
\nprowadz\u0105cym badania a osob\u0105, na kt\u00f3rej badanie s\u0105 prowadzone.
\n85
\nPOWR\u00d3T DO ANALIZY WYBRANEGO PRZYPADKU
\nDr R. nie powinna by\u0142a si\u0119 tak szybko zgodzi\u0107. Wcze\u015bniej powinna si\u0119 wi\u0119cej dowiedzie\u0107 o
\nprojekcie i upewni\u0107 si\u0119, \u017ce spe\u0142nia on wszystkie warunki etyczne stawiane badaniom
\nnaukowym. W szczeg\u00f3lno\u015bci, powinna poprosi\u0107 o pokazanie protoko\u0142u przedstawionego
\nkomisji etycznej oraz wszelkich uwag lub zastrze\u017ce\u0144 zg\u0142oszonych przez komisj\u0119. Powinna
\nbra\u0107 udzia\u0142 wy\u0142\u0105cznie w projekcie z dziedziny, w kt\u00f3rej praktykuje, i powinna upewni\u0107 si\u0119 co
\ndo jego warto\u015bci naukowej i spo\u0142ecznej. Je\u017celi nie ma pewno\u015bci, czy jest w stanie samemu
\noceni\u0107 projekt, powinna poprosi\u0107 o rad\u0119 koleg\u00f3w z wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w. Powinna uzyska\u0107
\npewno\u015b\u0107, \u017ce post\u0119puje w najlepszym interesie swych pacjent\u00f3w, a do udzia\u0142u w projekcie
\nnamawia tylko tych, dla kt\u00f3rych zmiana aktualnej metody leczenia na metod\u0119
\neksperymentaln\u0105 lub na placebo nie b\u0119dzie gro\u017ana. Dr R. musi umie\u0107 wyja\u015bni\u0107 pacjentom
\nmo\u017cliwe alternatywy tak, aby mogli podj\u0105\u0107 w pe\u0142ni \u015bwiadom\u0105 decyzj\u0119 w sprawie swego
\nudzia\u0142u w badaniach. Nie powinna si\u0119 godzi\u0107 na warunek, \u017ce nam\u00f3wi do udzia\u0142u z g\u00f3ry
\nokre\u015blon\u0105 liczb\u0119 pacjent\u00f3w, poniewa\u017c stwarza to ryzyko wywierania przez ni\u0105 nacisk\u00f3w na
\npacjent\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce wbrew ich dobru. Powinna dok\u0142adnie \u015bledzi\u0107 stan pacjent\u00f3w w trakcie
\nbada\u0144 i by\u0107 przygotowana na szybk\u0105 reakcj\u0119 w razie nieoczekiwanych, szkodliwych
\nzdarze\u0144. Na koniec, powinna poinformowa\u0107 pacjent\u00f3w o wynikach bada\u0144, gdy tylko zostan\u0105
\nprzedstawione.
\n86
\nRozdzia\u0142 VI.
\nKonkluzja.
\nObowi\u0105zki i prawa lekarzy
\nNiniejszy Podr\u0119cznik koncentrowa\u0142 si\u0119 na obowi\u0105zkach lekarzy i faktycznie stanowi\u0105
\none podstawow\u0105 tre\u015b\u0107 etyki lekarskiej. Jak wszyscy ludzie, lekarze maj\u0105 jednak
\nzar\u00f3wno obowi\u0105zki, jak te\u017c prawa, a etyka lekarska by\u0142aby niekompletna, gdyby nie
\nodnosi\u0142a si\u0119 do tego, w jaki spos\u00f3b lekarze powinni by\u0107 traktowani przez innych, czy
\nto przez pacjent\u00f3w, czy przez spo\u0142ecze\u0144stwo, czy przez innych lekarzy. Takie
\nspojrzenie na etyk\u0119 lekarsk\u0105 zyskuje coraz wi\u0119ksze znacznie, jako \u017ce w wielu
\npa\u0144stwach lekarze napotykaj\u0105 szereg problem\u00f3w podczas wykonywania zawodu,
\npowodowanych niewystarczaj\u0105cymi zasobami w ochronie zdrowia, publicznym lub
\nprywatnym systemem zarz\u0105dzania opiek\u0105 zdrowotn\u0105, goni\u0105cymi za sensacj\u0105
\nmediami donosz\u0105cymi o b\u0142\u0119dach medycznych i nieetycznym post\u0119powaniu lekarzy,
\nczy te\u017c podwa\u017caniem wiedzy i umiej\u0119tno\u015bci lekarzy przez pacjent\u00f3w lub innych
\n\u015bwiadczeniodawc\u00f3w.
\nW przesz\u0142o\u015bci etyka lekarska zajmowa\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno obowi\u0105zkami lekarzy, jak i ich
\nprawami. Starsze kodeksy etyki, tak jak kodeks Ameryka\u0144skiego Stowarzyszenia
\nLekarskiego w wersji z 1847 roku, zawiera\u0142y rozdzia\u0142y dotycz\u0105ce obowi\u0105zk\u00f3w
\npacjent\u00f3w oraz spo\u0142ecze\u0144stwa wobec zawodu lekarskiego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych
\nzobowi\u0105za\u0144 jest ju\u017c przestarza\u0142ych, na przyk\u0142ad: \u201ePacjent powinien si\u0119
\npodporz\u0105dkowa\u0107 zaleceniom swojego lekarza niezw\u0142ocznie i bezwarunkowo. Pacjent
\nnigdy nie powinien dopu\u015bci\u0107, aby jego w\u0142asne niefachowe opinie na temat zalece\u0144
\nlekarskich wp\u0142ywa\u0142y na stosowanie si\u0119 do nich\u201d. Jednak\u017ce stwierdzenie, \u017ce:
\n\u201dSpo\u0142ecze\u0144stwo powinno (\u2026) w nale\u017cyty spos\u00f3b docenia\u0107 kwalifikacje medyczne
\n(\u2026) i dawa\u0107 wszelkie zach\u0119ty oraz zapewnia\u0107 wszelkie udogodnienia do nabywania
\nwiedzy medycznej (\u2026),\u201d jest wci\u0105\u017c aktualne. Zamiast jednak poprawia\u0107 i uaktualnia\u0107
\nte przepisy Ameryka\u0144skie Stowarzyszenie Medyczne ostatecznie usun\u0119\u0142o je ze
\nswego Kodeksu Etyki.
\n87
\nW minionych latach WMA przyj\u0119\u0142o szereg stanowisk w sprawie praw przys\u0142uguj\u0105cych
\nlekarzom i odpowiadaj\u0105cych im zobowi\u0105za\u0144 innych os\u00f3b, zw\u0142aszcza w\u0142adz
\npa\u0144stwowych, do przestrzegania tych praw:
\nStanowisko w sprawie Swobody Uczestniczenia w Spotkaniach
\nMedycznych z roku 1984 zak\u0142ada, \u017ce \u201enie powinny istnie\u0107 \u017cadne przeszkody
\ndla lekarzy w uczestniczeniu w spotkaniach WMA lub innych spotkaniach
\nmedycznych, bez wzgl\u0119du na to, gdzie si\u0119 odbywaj\u0105\u201d.
\nDeklaracja w sprawie Niezale\u017cno\u015bci Lekarzy i Wolno\u015bci Zawodowej z
\nroku 1968 stanowi, \u017ce \u201eLekarze musz\u0105 mie\u0107 swobod\u0119 zawodow\u0105, aby
\nopiekowa\u0107 si\u0119 swoimi pacjentami bez \u017cadnych ingerencji\u201d oraz \u017ce \u201eLekarze
\nmusz\u0105 mie\u0107 swobod\u0119 zawodow\u0105, aby reprezentowa\u0107 i broni\u0107 potrzeby
\nzdrowotne pacjent\u00f3w przed ka\u017cdym, kto zamierza\u0142by pozbawi\u0107 chorych
\npotrzebnej im opieki lub ograniczy\u0107 j\u0105\u201d.
\nStanowisko w sprawie Zawodowej Odpowiedzialno\u015bci za Standardy
\nOpieki Medycznej z roku 1995 stwierdza, \u017ce \u201ewszelka ocena zawodowej
\ndzia\u0142alno\u015bci lekarza musi uwzgl\u0119dnia\u0107 opini\u0119 ekspert\u00f3w r\u00f3wnie\u017c b\u0119d\u0105cych
\nlekarzami, kt\u00f3rzy dzi\u0119ki swojemu wykszta\u0142ceniu oraz do\u015bwiadczeniu rozumiej\u0105
\nskomplikowane kwestie medyczne zwi\u0105zane z dan\u0105 spraw\u0105\u201d. To samo
\nstanowisko pot\u0119pia \u201ewszelkie procedury rozpatrywania skarg ze strony
\npacjent\u00f3w lub ich roszcze\u0144 o odszkodowanie, kt\u00f3re nie s\u0105 oparte o ocen\u0119
\ndobrej wiary lekarza dokonan\u0105 przez innych lekarzy\u201d.
\nDeklaracja z roku 1997 dotycz\u0105ca Wspierania Lekarzy Odmawiaj\u0105cych
\nUczestnictwa w Stosowaniu lub Akceptowania Tortur lub Innych Form
\nOkrutnego, Nieludzkiego b\u0105d\u017a Poni\u017caj\u0105cego Traktowania zobowi\u0105zuje
\nWMA, aby \u201ewspiera\u0142o i ochrania\u0142o – i wzywa\u0142o do takiego dzia\u0142ania krajowe
\norganizacje nale\u017c\u0105ce do WMA – lekarzy, kt\u00f3rzy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 udzia\u0142owi w
\ntakich nieludzkich dzia\u0142aniach i kt\u00f3rzy lecz\u0105 ofiary takich dzia\u0142a\u0144, oraz aby
\nzapewnia\u0142o prawo stosowania si\u0119 do najwa\u017cniejszych zasad etyki, w\u0142\u0105cznie z
\nzachowaniem tajemnicy lekarskiej (\u2026)\u201d.
\n88
\nStanowisko w sprawie Wskaz\u00f3wek Etycznych odno\u015bnie
\nMi\u0119dzynarodowej Rekrutacji Lekarzy z roku 2003 apeluje do wszystkich
\npa\u0144stw, aby \u201eczyni\u0142y wszystko, co w ich mocy, a\u017ceby lekarze nie odchodzili od
\nzawodu oraz nie opuszczali swego kraju, zapewniaj\u0105c im wsparcie, kt\u00f3rego
\npotrzebuj\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia swych cel\u00f3w osobistych i zawodowych, przy
\nuwzgl\u0119dnieniu krajowych potrzeb oraz \u015brodk\u00f3w\u201d oraz aby zapewni\u0142y, \u017ce
\n\u201elekarze pracuj\u0105cy czasowo lub na sta\u0142e w innym pa\u0144stwie ni\u017c pa\u0144stwo ich
\npochodzenia (\u2026) s\u0105 sprawiedliwie traktowani w stosunku do innych lekarzy w
\ntym pa\u0144stwie (na przyk\u0142ad pod wzgl\u0119dem mo\u017cliwo\u015bci rozwoju kariery oraz
\nr\u00f3wnej p\u0142acy za tak\u0105 sam\u0105 prac\u0119)\u201d.
\nMimo \u017ce tego rodzaju wspieranie lekarzy jest konieczne, bior\u0105c pod uwag\u0119 wy\u017cej
\nwymienione zagro\u017cenia, czasami lekarzom nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c przypomina\u0107 o
\nprzywilejach, jakim si\u0119 ciesz\u0105. Badania opinii publicznej w wielu krajach stale
\nwykazuj\u0105, \u017ce lekarze znajduj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d najbardziej powa\u017canych i obdarzonych
\nnajwi\u0119kszym zaufaniem grup zawodowych. Przewa\u017cnie otrzymuj\u0105 wynagrodzenie
\nwy\u017csze ni\u017c przeci\u0119tne (w niekt\u00f3rych pa\u0144stwach du\u017co wy\u017csze). Nadal posiadaj\u0105 spor\u0105
\nniezale\u017cno\u015b\u0107 kliniczn\u0105, cho\u0107 nie tak du\u017c\u0105 jak wcze\u015bniej. Wielu lekarzy jest
\nzaanga\u017cowanych w bardzo interesuj\u0105ce odkrywanie nowej wiedzy poprzez
\nuczestnictwo w badaniach naukowych. Co najistotniejsze, lekarze \u015bwiadcz\u0105 us\u0142ugi,
\nkt\u00f3re s\u0105 bezcenne dla poszczeg\u00f3lnych pacjent\u00f3w, zw\u0142aszcza tych najbardziej
\npotrzebuj\u0105cych, oraz dla og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa. Niewiele jest zawod\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105
\nprzynosi\u0107 wi\u0119ksz\u0105 satysfakcj\u0119 ni\u017c medycyna, bior\u0105c pod uwag\u0119 korzy\u015bci p\u0142yn\u0105ce z
\npracy lekarzy \u2013 \u0142agodzenie b\u00f3lu i cierpienia, leczenie chor\u00f3b oraz dodawanie otuchy
\numieraj\u0105cym. Wype\u0142nianie zobowi\u0105za\u0144 etycznych mo\u017ce si\u0119 okazywa\u0107 nisk\u0105 cen\u0105 za
\nte wszystkie przywileje.
\nObowi\u0105zki wzgl\u0119dem samego siebie
\nNiniejszy Podr\u0119cznik dokona\u0142 klasyfikacji etycznych obowi\u0105zk\u00f3w lekarzy wed\u0142ug ich
\nbeneficjent\u00f3w: pacjent\u00f3w, spo\u0142ecze\u0144stwa i innych lekarzy (w\u0142\u0105cznie z
\nprzedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych). Lekarze niejednokrotnie
\nzapominaj\u0105, \u017ce maj\u0105 te\u017c obowi\u0105zki wobec samych siebie oraz swych rodzin. W wielu
\n89
\ncz\u0119\u015bciach \u015bwiata wykonywanie zawodu lekarza wymaga\u0142o pe\u0142nego po\u015bwi\u0119cenia si\u0119
\nmedycynie i zwracania niewielkiej uwagi na w\u0142asne zdrowie i samopoczucie. 60-80
\ngodzinny tydzie\u0144 pracy nie jest rzadko\u015bci\u0105, a urlop uznaje si\u0119 za niepotrzebny luksus.
\nMimo \u017ce wydaje si\u0119, i\u017c wielu lekarzy dobrze sobie radzi w takich warunkach, ich
\nrodziny mog\u0105 by\u0107 poszkodowane. Inni lekarze wyra\u017anie cierpi\u0105 z powodu takiego
\nnat\u0119\u017cenia aktywno\u015bci zawodowej, co prowadzi do przewlek\u0142ego zm\u0119czenia,
\nnadu\u017cywania lek\u00f3w, a nawet samob\u00f3jstwa. Lekarze znajduj\u0105cy si\u0119 w z\u0142ym stanie
\nfizycznym lub psychicznym stanowi\u0105 zagro\u017cenie dla swych pacjent\u00f3w, a zm\u0119czenie
\njest istotnym czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na nieszcz\u0119\u015bliwe wypadki w medycynie.
\nPotrzeba zapewnienia pacjentom bezpiecze\u0144stwa, jak te\u017c promowania zdrowego
\nstylu \u017cycia w\u015br\u00f3d lekarzy, przejawia si\u0119 w niekt\u00f3rych pa\u0144stwach ograniczeniami
\ngodzin pracy oraz d\u0142ugo\u015bci dy\u017cur\u00f3w lekarskich. Niekt\u00f3re jednostki edukacji
\nmedycznej u\u0142atwiaj\u0105 kobietom przerwanie procesu szkolenia ze wzgl\u0119d\u00f3w
\nrodzinnych. Chocia\u017c tego rodzaju \u015brodki mog\u0105 przyczyni\u0107 si\u0119 do poprawy zdrowia i
\nsamopoczucia lekarzy, podstawowy obowi\u0105zek dbania o siebie spoczywa na
\nposzczeg\u00f3lnych lekarzach. Opr\u00f3cz unikania tak oczywistych zagro\u017ce\u0144 dla zdrowia
\njak palenie, nadu\u017cywanie lek\u00f3w oraz przepracowanie, lekarze powinni chroni\u0107 i
\npoprawia\u0107 swe zdrowie i samopoczucie, identyfikuj\u0105c czynniki stresuj\u0105ce w ich pracy
\nzawodowej oraz \u017cyciu prywatnym i opracowuj\u0105c oraz stosuj\u0105c odpowiednie metody
\nradzenia sobie z nimi. Gdy te zawodz\u0105, powinni zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do innych lekarzy lub
\ninnych odpowiednio wykwalifikowanych os\u00f3b o pomoc w rozwi\u0105zaniu problem\u00f3w
\nosobistych, kt\u00f3re mog\u0105 szkodliwie wp\u0142ywa\u0107 na ich stosunki z pacjentami,
\nspo\u0142ecze\u0144stwem lun kolegami lekarzami.
\nPrzysz\u0142o\u015b\u0107 etyki lekarskiej
\nNiniejszy Podr\u0119cznik koncentrowa\u0142 si\u0119 na aktualnym stanie etyki lekarskiej, chocia\u017c
\nzawiera\u0142 te\u017c wiele odniesie\u0144 do jej przesz\u0142o\u015bci. Tera\u017aniejszo\u015b\u0107 stale si\u0119 jednak
\nposuwa do przodu i aby nie by\u0107 ci\u0105gle w tyle konieczne jest wybieganie my\u015bl\u0105 w
\nprzysz\u0142o\u015b\u0107. Przysz\u0142o\u015b\u0107 etyki lekarskiej w du\u017cym stopniu zale\u017ce\u0107 za\u015b b\u0119dzie od
\nprzysz\u0142o\u015bci medycyny. W pierwszej dekadzie XXI wieku medycyna ewoluuje w
\nbardzo szybkim tempie i trudno jest przewidzie\u0107, w jaki spos\u00f3b b\u0119dzie praktykowana,
\n90
\ngdy dzisiejsi studenci pierwszego roku medycyny zako\u0144cz\u0105 kszta\u0142cenie, a niemo\u017cliwe
\njest stwierdzenie, jakie dalsze zmiany zajd\u0105, gdy przechodzi\u0107 oni ju\u017c b\u0119d\u0105 na
\nemerytur\u0119. Przysz\u0142o\u015b\u0107 niekoniecznie musi by\u0107 lepsza od tera\u017aniejszo\u015bci, zwa\u017cywszy
\ndaleko posuni\u0119to niestabilno\u015b\u0107 polityczn\u0105 i ekonomiczn\u0105, zanieczyszczenie
\n\u015brodowiska naturalnego, ci\u0105g\u0142e rozprzestrzenianie si\u0119 HIV i AIDS oraz inne mo\u017cliwe
\nepidemie. Mo\u017cemy mie\u0107 co prawda nadziej\u0119, \u017ce korzy\u015bci z post\u0119pu medycyny dotr\u0105
\nostatecznie do wszystkich kraj\u00f3w, a problemy etyczne, przed jakimi te kraje stan\u0105,
\nb\u0119d\u0105 podobne do tych, kt\u00f3re s\u0105 obecnie przedmiotem dyskusji w bogatych
\npa\u0144stwach. Zdarzy\u0107 si\u0119 te\u017c mo\u017ce jednak na odwr\u00f3t \u2013 sytuacja w pa\u0144stwach, kt\u00f3re
\nobecnie s\u0105 bogate, mo\u017ce si\u0119 pogorszy\u0107 do takiego stopnia, \u017ce lekarze w tych
\npa\u0144stwach b\u0119d\u0105 mieli do czynienia z epidemiami chor\u00f3b tropikalnych oraz
\npowa\u017cnymi brakami \u015brodk\u00f3w medycznych.
\nZ uwagi na w\u0142a\u015bciw\u0105 przysz\u0142o\u015bci nieprzewidywalno\u015b\u0107 etyka lekarska powinna by\u0107
\nelastyczna i otwarta na zmiany, tak jak to faktycznie ma miejsce od jakiego\u015b czasu.
\nMo\u017cemy mie\u0107 jednak nadziej\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wne zasady etyki pozostan\u0105 niezmienne,
\nzw\u0142aszcza takie warto\u015bci jak wsp\u00f3\u0142czucie i autonomia, jak r\u00f3wnie\u017c przywi\u0105zanie do
\npodstawowych praw cz\u0142owieka oraz dba\u0142o\u015b\u0107 o profesjonalizm. Jakie by jednak nie
\nzasz\u0142y zmiany w medycynie na skutek rozwoju nauki oraz czynnik\u00f3w spo\u0142ecznych,
\npolitycznych i ekonomicznych, zawsze istnie\u0107 b\u0119d\u0105 chorzy ludzie bezwzgl\u0119dnie
\npotrzebuj\u0105cy opieki oraz, je\u015bli to tylko mo\u017cliwe, skutecznego leczenia. Lekarze
\ntradycyjnie udzielali takie \u015bwiadczenia oraz szereg innych z zakresu promocji
\nzdrowia, zapobiegania chorobom oraz zarz\u0105dzania systemem ochrony zdrowia.
\nChocia\u017c proporcje pomi\u0119dzy tymi formami aktywno\u015bci mog\u0105 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci
\nzmienia\u0107, we wszystkich lekarze prawdopodobnie nadal b\u0119d\u0105 odgrywa\u0107 istotn\u0105 rol\u0119.
\nPoniewa\u017c ka\u017cda sfera dzia\u0142alno\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 z wieloma problemami etycznymi,
\nlekarze nadal b\u0119d\u0105 musieli dba\u0107 o to, aby by\u0107 zaznajomionym ze zmianami
\nzachodz\u0105cymi w etyce lekarskiej, tak jak czyni\u0105 to odno\u015bnie innych aspekt\u00f3w
\nmedycyny.
\nNa tym ko\u0144czy si\u0119 Podr\u0119cznik, lecz dla Czytelnika powinien to by\u0107 tylko jeden z
\netap\u00f3w wdra\u017cania si\u0119 w etyk\u0119 lekarsk\u0105, kt\u00f3re trwa ca\u0142e \u017cycie. Powtarzaj\u0105c
\nstwierdzenie przedstawione we Wprowadzeniu, niniejszy Podr\u0119cznik stanowi jedynie
\npodstawowy wst\u0119p do etyki lekarskiej i niekt\u00f3rych z jej g\u0142\u00f3wnych zagadnie\u0144. Jego
\n91
\nintencj\u0105 jest, aby docenili Pa\u0144stwo potrzeb\u0119 nieustannej refleksji nad etycznym
\nwymiarem medycyny, a szczeg\u00f3lnie nad tym, w jaki spos\u00f3b podchodzi\u0107 do
\nproblem\u00f3w etycznych, kt\u00f3re napotkaj\u0105 Pa\u0144stwo podczas swej praktyki. Wykaz
\nmateria\u0142\u00f3w zawarty w Za\u0142\u0105czniku B mo\u017ce pom\u00f3c Pa\u0144stwu w pog\u0142\u0119bieniu swej wiedzy
\nw tej dziedzinie.
\n92
\nZA\u0141\u0104CZNIK A \u2013 GLOSARIUSZ
\nOdpowiedzialny \u2013 odpowiadaj\u0105cy przed kim\u015b za co\u015b (np. pracownicy odpowiadaj\u0105
\nprzed pracodawc\u0105 za wykonywan\u0105 prac\u0119). Odpowiedzialno\u015b\u0107 wymaga, aby by\u0107
\nprzygotowanym do udzielania wyja\u015bnie\u0144 odno\u015bnie podj\u0119tych przez siebie dzia\u0142a\u0144 lub
\nzaniecha\u0144.
\nUprzednia deklaracja \u2013 o\u015bwiadczenie, zwykle pisemne, wskazuj\u0105ce, jak dana osoba
\nchcia\u0142aby by\u0107 leczona \u2013 lub nie leczona \u2013 gdyby w przysz\u0142o\u015bci znalaz\u0142a si\u0119 w stanie
\nwykluczaj\u0105cym podejmowanie \u015bwiadomych decyzji (np. w stanie utraty przytomno\u015bci
\nlub demencji). Jest to jedna z metod planowania opieki medycznej na przysz\u0142o\u015b\u0107;
\ninn\u0105 metod\u0105 jest wskazanie osoby, kt\u00f3ra w takich przypadkach podejmie decyzj\u0119
\nzast\u0119pcz\u0105. W niekt\u00f3rych pa\u0144stwach obowi\u0105zuj\u0105 przepisy prawne reguluj\u0105ce kwesti\u0119
\nuprzednich deklaracji.
\nOr\u0119downik \u2013 osoba zabieraj\u0105ca g\u0142os lub podejmuj\u0105ca dzia\u0142ania na rzecz innych
\nos\u00f3b. Lekarze s\u0105 or\u0119downikami swych pacjent\u00f3w, gdy wzywaj\u0105 w\u0142adze publiczne do
\nzapewnienia \u015bwiadcze\u0144, kt\u00f3re pacjenci potrzebuj\u0105, lecz nie mog\u0105 ich uzyska\u0107 sami.
\nDobroczynno\u015b\u0107 \u2013 od lekarzy oczekuje si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 dzia\u0142a\u0107 w najlepszym interesie
\nswych pacjent\u00f3w.
\nBioetyka \/ etyka biomedyczna \u2013 dwa r\u00f3wnorz\u0119dne poj\u0119cia okre\u015blaj\u0105ce studium
\nzagadnie\u0144 moralnych wyst\u0119puj\u0105cych w medycynie, opiece zdrowotnej i naukach
\nbiologicznych. Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 cztery podstawowe dziedziny: etyka kliniczna,
\nzajmuj\u0105ca si\u0119 kwestiami zwi\u0105zanymi z opiek\u0105 nad pacjentem (p. Rozdzia\u0142 II
\nPodr\u0119cznika); etyka bada\u0144 naukowych, zajmuj\u0105ca si\u0119 ochron\u0105 cz\u0142owieka w
\nprocesie bada\u0144 naukowych w medycynie (p. rozdzia\u0142 V Podr\u0119cznika); etyka
\nzawodowa, zajmuj\u0105ca si\u0119 szczeg\u00f3lnymi obowi\u0105zkami, jakie nak\u0142adane s\u0105 na lekarzy
\ni przedstawicieli innych zawod\u00f3w medycznych (etyka lekarska jest jednym z
\nrodzaj\u00f3w etyki zawodowej) oraz etyka polityki publicznej, kt\u00f3ra zajmuje si\u0119
\ntworzeniem i wyk\u0142adni\u0105 przepis\u00f3w prawnych dotycz\u0105cych kwestii bioetycznych.
\nConsensus \u2013 og\u00f3lne, cho\u0107 niekoniecznie jednomy\u015blne, porozumienie.
\nHierarchia \u2013 uporz\u0105dkowane zorganizowanie ludzi wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w ich
\nznaczenia, od najwy\u017cszego do najni\u017cszego. Hierarchiczny jest przymiotnikiem
\nokre\u015blaj\u0105cym tak\u0105 organizacj\u0119. Pojecie \u201ehierarchia\u201d stosowane jest te\u017c do okre\u015blenia
\ng\u0142\u00f3wnych przyw\u00f3dc\u00f3w organizacji.
\nSprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 uczciwe traktowanie jednostek i grup ludzi. Jak wskazuje Rozdzia\u0142
\nIII, r\u00f3\u017cnie mo\u017cna rozumie\u0107, co stanowi uczciwe traktowanie w opiece zdrowotnej.
\nZarz\u0105dzana opieka zdrowotna \u2013 organizacyjne podej\u015bcie do opieki zdrowotnej, w
\nkt\u00f3rym w\u0142adze publiczne, przedsi\u0119biorstwa lub instytucje ubezpieczeniowe
\npodejmuj\u0105 decyzje, jakie \u015bwiadczenia b\u0119d\u0105 udzielane, przez kogo (lekarze
\nspecjali\u015bci, lekarze og\u00f3lni, piel\u0119gniarki, przedstawiciele innych zawod\u00f3w medycznych
\nitd.), gdzie (kliniki, szpitale, dom pacjenta itd.) oraz odno\u015bnie innych zwi\u0105zanych z
\ntym kwestii.
\n93
\nNie czynienie z\u0142a \u2013 lekarze oraz osoby prowadz\u0105ce badania naukowe w medycynie
\nmaj\u0105 unika\u0107 wyrz\u0105dzania szkody pacjentom i osobom, na kt\u00f3rych prowadzone s\u0105
\nbadania.
\nOpieka paliatywna \u2013 metoda opieki nad pacjentami, szczeg\u00f3lnie tymi, kt\u00f3rzy
\nprawdopodobnie umr\u0105 w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci ze wzgl\u0119du na powa\u017cn\u0105,
\nnieuleczaln\u0105 chorob\u0119, koncentruj\u0105ca si\u0119 na jako\u015bci \u017cycia pacjenta, zw\u0142aszcza na
\nkontroli b\u00f3lu. Mo\u017cna jej udziela\u0107 w szpitalach, specjalnych instytucjach dla
\numieraj\u0105cych pacjent\u00f3w (potocznie zwanymi hospicjami) lub w domu pacjenta.
\nLekarz \u2013 osoba posiadaj\u0105ca kwalifikacje do praktykowania medycyny. W niekt\u00f3rych
\nkrajach lekarzy odr\u00f3\u017cnia si\u0119 od chirurg\u00f3w, a stosunku do jednych i drugich u\u017cywa si\u0119
\npoj\u0119cia \u201edoktor\u201d. Jednak\u017ce termin \u201edoktor\u201d u\u017cywany jest r\u00f3wnie\u017c przez przedstawicieli
\ninnych zawod\u00f3w medycznych, jak denty\u015bci i weterynarze, oraz wszystkich, kt\u00f3rzy
\nuzyskali stopie\u0144 doktorski. Poj\u0119cie \u201edoktor medycyny\u201d jest bardziej dok\u0142adne, lecz
\nniezbyt powszechnie stosowane. WMA pos\u0142uguje si\u0119 poj\u0119ciem \u201elekarz\u201d w odniesieniu
\ndo wszystkich, kt\u00f3rzy posiadaj\u0105 kwalifikacje w zakresie medycyny, bez wzgl\u0119du na
\nspecjalizacj\u0119, i tak samo czyni to niniejszy Podr\u0119cznik.
\nPlagiat \u2013 forma nieuczciwego zachowania polegaj\u0105cego na tym, \u017ce kto\u015b kopiuje
\nprac\u0119 innej osoby, na przyk\u0142ad ca\u0142o\u015b\u0107 lub cz\u0119\u015b\u0107 opublikowanego artyku\u0142u, i
\nprzedstawia j\u0105 tak, jak gdyby by\u0142a jego w\u0142asn\u0105 prac\u0105 (tj. nie wskazuj\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142a).
\nPluralistyczny \u2013 posiadaj\u0105cy wiele odr\u0119bnych cech lub mo\u017cliwych pogl\u0105d\u00f3w;
\nprzeciwie\u0144stwo jednolitego.
\nRacjonalny \u2013 oparty na ludzkiej zdolno\u015bci rozumowania, tj. mo\u017cliwo\u015bci rozwa\u017cania
\nargument\u00f3w za i przeciw okre\u015blonej czynno\u015bci i podejmowania decyzji o tym, kt\u00f3ra
\nalternatywa jest lepsza.
\nZast\u0119pcze macierzy\u0144stwo \u2013 forma ci\u0105\u017cy polegaj\u0105ca na tym, \u017ce kobieta zgadza si\u0119
\nurodzi\u0107 dziecko innej kobiecie lub parze, kt\u00f3ra zazwyczaj dostarczy\u0142a nasienie
\n(poprzez sztuczn\u0105 inseminacj\u0119) lub embrion (poprzez zap\u0142odnienie in vitro lub
\nwszczepienie embrionu).
\nWarto\u015b\u0107 \u2013 co\u015b, co uwa\u017cane jest za bardzo wa\u017cne.
\nCnota \u2013 pozytywna cecha u ludzi, zw\u0142aszcza w ich charakterze i zachowaniu.
\nNiekt\u00f3re cnoty s\u0105 szczeg\u00f3lnie istotne dla okre\u015blonych grup ludzi, np. wsp\u00f3\u0142czucie dla
\nlekarzy, odwaga dla stra\u017cak\u00f3w, prawdom\u00f3wno\u015b\u0107 dla \u015bwiadk\u00f3w, itd.
\n94
\nZA\u0141\u0104CZNIK B \u2013 MATERIA\u0141Y Z ZAKRESU ETYKI LEKARSKIEJ W INTERNECIE
\nOg\u00f3lne
\nZbi\u00f3r deklaracji, uchwa\u0142 i stanowisk \u015awiatowego Stowarzyszenia Lekarskiego
\n(www.wma.net\/e\/policy\/handbook.htm) \u2013 zawiera pe\u0142ny tekst wszystkich dokument\u00f3w
\nprzyj\u0119tych przez WMA (w j\u0119zyku angielskim, francuskim i hiszpa\u0144skim)
\nDzia\u0142 Etyki WMA (ww.wma.net) \u2013 obejmuje nast\u0119puj\u0105ce sekcje, co miesi\u0105c
\nuaktualniane:
\nTemat miesi\u0105ca
\nDzia\u0142alno\u015b\u0107 WMA w dziedzinie etyki
\nDokumenty z zakresu etyki przyj\u0119te przez WMA, w\u0142\u0105cznie z dokumentami,
\nkt\u00f3re s\u0105 w trakcie opracowywania lub uaktualniania
\nDeklaracja Helsi\u0144ska, historia i stan obecny
\nMateria\u0142y WMA z zakresu etyki
\nOrganizacje lekarskie zajmuj\u0105ce si\u0119 etyk\u0105 oraz ich kodeksy etyki
\nOg\u0142oszenia o konferencjach
\nEdukacja w zakresie etyki lekarskiej
\nEtyka a prawa cz\u0142owieka
\nEtyka a profesjonalizm lekarski
\nKwestie zwi\u0105zane z pocz\u0105tkiem \u017cycia
\nKlonowanie ludzi \u2013 www.who.int\/ethics\/topics\/cloning\/en
\nWspomagana prokreacja \u2013 www.who.int\/reproductive-
\nhealth\/infertility\/report_content.htm
\nKwestie zwi\u0105zane z ko\u0144cem \u017cycia
\nMateria\u0142y \u2013 www.nih.gov\/sigs\/bioethics\/endoflife.html
\nEdukacja w zakresie opieki terminalnej \u2013 www.ama-
\nassn.org\/ama\/pub\/category\/2910.html
\nOpieka paliatywna \u2013 www.hospicecare.com\/Ethics\/ethics.htm
\nSprzeciw wobec eutanazji \u2013 www.euthanasia.com\/
\nHIV \/ AIDS
\nMateria\u0142y \u2013 www.wits.ac.za\/bioethics\/
\nUNAIDS \u2013
\nwww.unaids.org\/en\/in+focus\/hiv_aids_human_rights\/unaids+activities+hr.asp
\nStosunki z przedsi\u0119biorstwami komercyjnymi
\nMateria\u0142y edukacyjne – www.ama-assn.org\/ama\/pub\/category\/5689.html
\nMateria\u0142y \u2013 www.nofreelunch.org\/
\nEksperymenty badawcze na ludziach
\nWytyczne i materia\u0142y \u2013 www.who.int\/ethics\/research\/en\/
\nHarwardzka Szko\u0142a Zdrowia Publicznego, zagadnienia etyczne w mi\u0119dzynarodowych
\nbadaniach naukowych \u2013 www.hsph.harvard.edu\/bioethics\/
\n95
\nZA\u0141\u0104CZNIK C
\n\u015aWIATOWE STOWARZYSZENIE LEKARSKIE
\nRezolucja w sprawie w\u0142\u0105czenia etyki lekarskiej i praw cz\u0142owieka do program\u00f3w
\nnauczania uczelni medycznych na \u015bwiecie
\n(Przyj\u0119ta na LI \u015awiatowym Zje\u017adzie Lekarzy, Tel Awiw, Izrael, pa\u017adziernik 1999 r.)
\n1. Zwa\u017cywszy, \u017ce etyka lekarska i prawa cz\u0142owieka stanowi\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107
\nwykonywania zawodu lekarskiego i jego kultury, oraz
\n2. Zwa\u017cywszy, \u017ce etyka lekarska i prawa cz\u0142owieka stanowi\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107
\nhistorii, struktury i cel\u00f3w \u015awiatowego Stowarzyszenia Lekarskiego,
\n3. Postanawia si\u0119 niniejszym stanowczo zarekomendowa\u0107 uczelniom
\nmedycznym na \u015bwiecie, a\u017ceby w\u0142\u0105czy\u0142y etyk\u0119 lekarsk\u0105 i prawa cz\u0142owieka do
\nswoich program\u00f3w nauczania jako przedmiot obowi\u0105zkowy.
\n\u015aWIATOWA FEDERACJA DO SPRAW KSZTA\u0141CENIA MEDYCZNEGO
\nGlobalne standardy podniesienia jako\u015bci \u2013 podstawowe kszta\u0142cenie medyczne
\n(www.sund.ku.dk\/wfme\/Activities\/Translations%20of%20Standard%20Documents\/W
\nFME%20Standard.pdf)
\nStandardy, kt\u00f3re powinny by\u0107 spe\u0142niane przez wszystkie uczelnie medyczne,
\nobejmuj\u0105 nast\u0119puj\u0105ce odniesienia do etyki lekarskiej:
\n1.4 Rezultat edukacyjny
\nUczelnia medyczna musi okre\u015bli\u0107 kompetencje (w\u0142\u0105cznie ze znajomo\u015bci\u0105 i
\nrozumieniem etyki lekarskiej), kt\u00f3rymi student powinien si\u0119 wykazywa\u0107 w chwili
\nuko\u0144czenia studi\u00f3w w odniesieniu do dalszego kszta\u0142cenia oraz przysz\u0142ej roli w
\nsystemie zdrowotnym.
\n4.4 Program edukacyjny \u2013 Etyka lekarska
\nUczelnia medyczna musi okre\u015bli\u0107 i w\u0142\u0105czy\u0107 do swojego programu nauczania
\nelementy etyki lekarskiej umo\u017cliwiaj\u0105ce skuteczne komunikowanie si\u0119,
\npodejmowanie decyzji klinicznych oraz etyczne post\u0119powanie.
\n4.5 Program edukacyjny \u2013 Nauki i umiej\u0119tno\u015bci kliniczne
\nUmiej\u0119tno\u015bci kliniczne obejmuj\u0105 sporz\u0105dzanie historii choroby, komunikowanie si\u0119 i
\nprzewodzenie zespo\u0142owi. Zapewnianie opieki zdrowotnej obejmowa\u0142oby prac\u0119
\nzespo\u0142ow\u0105 z przedstawicielami innych zawod\u00f3w medycznych.
\n4.4 Materia\u0142y edukacyjne \u2013 badania
\nWzajemne oddzia\u0142ywanie na siebie dzia\u0142alno\u015bci edukacyjnej i badawczej powinno
\nzach\u0119ca\u0107 i przygotowywa\u0107 student\u00f3w do anga\u017cowania si\u0119 w badania naukowe i
\nrozw\u00f3j medycyny.
\n96
\nZA\u0141\u0104CZNIK D \u2013 WZMOCNIENIE NAUCZANIA ETYKI NA UCZELNIACH
\nMEDYCZNYCH
\nNiekt\u00f3re uczelnie medyczne nauczaj\u0105 etyki w bardzo ma\u0142ym zakresie, podczas gdy
\ninne oferuj\u0105 szeroko rozwini\u0119te programy w tym zakresie. Jednak nawet w tym
\ndrugim przypadku zawsze mo\u017cna znale\u017a\u0107 miejsce na udoskonalenia. Poni\u017cej
\nprzedstawione jest post\u0119powanie, jakie mo\u017ce zainicjowa\u0107 ka\u017cdy, czy to osoba
\nstudiuj\u0105ca medycyn\u0119, czy te\u017c pracownik naukowy uczelni, kto chce poprawi\u0107
\nnauczanie etyki lekarskiej w swojej instytucji.
\n1. Zapoznanie si\u0119 z procesem decyzyjnym w instytucji
\nDziekan
\nKomisja Programowa
\nRada Wydzia\u0142u
\nWp\u0142ywowi Pracownicy Naukowi
\n2. Poszukiwanie poparcia u innych
\nStudenci
\nKadra dydaktyczna
\nKluczowi pracownicy administracyjni
\nKrajowe stowarzyszenie lekarskie
\nKrajowa jednostka reguluj\u0105ca wykonywanie zawodu lekarskiego
\n3. Przygotowanie argumentacji
\nRezolucja WMA w sprawie w\u0142\u0105czenia etyki lekarskiej i praw cz\u0142owieka
\ndo program\u00f3w nauczania uczelni medycznych na \u015bwiecie
\nGlobalne standardy podniesienia jako\u015bci \u2013 podstawowe kszta\u0142cenie
\nmedyczne \u015awiatowej Federacji do spraw Kszta\u0142cenia Medycznego:
\nPrzyk\u0142ady z innych uczelni medycznych
\nWymogi etyczne dotycz\u0105ce bada\u0144 naukowych
\nPrzewidywanie argument\u00f3w przeciwnych (np. prze\u0142adowanie programu
\nnauczania)
\n4. Zaoferowanie pomocy
\nPrzedstawienie sugestii dotycz\u0105cych struktury, tre\u015bci, materia\u0142\u00f3w dla
\nstudent\u00f3w i kadry dydaktycznej (p. strona internetowa Dzia\u0142u Etyki
\nWMA: www.wma.net\/e\/ethicsunit\/education.htm)
\nOdwo\u0142anie si\u0119 do innych program\u00f3w etyki lekarskiej, skontaktowanie
\nsi\u0119 z WMA, itd.
\n5. Zapewnienie kontynuacji
\nForsowanie idei powo\u0142ania sta\u0142ej komisji ds. etyki lekarskiej
\nZach\u0119canie m\u0142odszych student\u00f3w
\nZach\u0119canie pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w kadry dydaktycznej
\nAnga\u017cowanie pozosta\u0142ych pracownik\u00f3w uczelni
\n97
\nZA\u0141\u0104CZNIK E \u2013 DODATKOWE ANALIZY WYBRANYCH PRZYPADK\u00d3W
\nPORADA DLA NASTOLATKI ODNO\u015aNIE \u015aRODK\u00d3W ANTYKONCEPCYJNYCH
\nSara ma 15 lat. Mieszka w miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rej coraz cz\u0119stsze staj\u0105 si\u0119 napa\u015bci na tle
\nseksualnym. Sara pojawia si\u0119 w Pa\u0144stwa klinice, prosz\u0105c o przepisanie doustnych \u015brodk\u00f3w
\nantykoncepcyjnych, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 j\u0105 chroni\u0107 przed zaj\u015bciem w ci\u0105\u017c\u0119 na wypadek, gdyby sta\u0142a
\nsi\u0119 ofiar\u0105 napadu o charakterze seksualnym. Ci\u0105\u017ca oznacza\u0142aby dla niej koniec edukacji
\noraz spore problemy z wyj\u015bciem za m\u0105\u017c. Sara informuje, \u017ce nie chce, aby jej rodzice
\ndowiedzieli si\u0119, \u017ce b\u0119dzie stosowa\u0107 \u015brodki antykoncepcyjne, poniewa\u017c dojd\u0105 do wniosku,
\n\u017ce zamierza podj\u0105\u0107 wsp\u00f3\u0142\u017cycie seksualne ze swym ch\u0142opakiem. Maj\u0105 Pa\u0144stwo podejrzenia
\nco do prawdziwych motyw\u00f3w, kt\u00f3rymi Sara si\u0119 kieruje, lecz podziwiaj\u0105 Pa\u0144stwo jej
\ndeterminacj\u0119, aby unikn\u0105\u0107 ci\u0105\u017cy. Proponuj\u0105 jej Pa\u0144stwo, aby przysz\u0142a do kliniki w
\ntowarzystwie rodzic\u00f3w w celu wsp\u00f3lnego przedyskutowania tego zagadnienia. Par\u0119 dni
\np\u00f3\u017aniej Sara wraca, twierdz\u0105c, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142a porozmawia\u0107 z rodzicami, lecz odm\u00f3wili oni
\nwszelkiej dyskusji na ten temat. Co powinni Pa\u0144stwo w tej sytuacji uczyni\u0107?
\nWCZE\u015aNIAK*
\nMax urodzi\u0142 si\u0119 w 23 tygodniu ci\u0105\u017cy. Jest sztucznie wentylowany, poniewa\u017c ma bardzo
\nnierozwini\u0119te p\u0142uca. Poza tym cierpi na krwawienie m\u00f3zgowe, gdy\u017c jego tkanka naczyniowa
\njest nadal niestabilna. Prawdopodobnie nie prze\u017cyje najbli\u017cszych kilku tygodni. Je\u017celi za\u015b
\nprze\u017cyje, b\u0119dzie prawdopodobnie w znacznym stopniu niepe\u0142nosprawny fizycznie i
\numys\u0142owo. Stan Maxa pogarsza si\u0119, gdy nabawia si\u0119 powa\u017cnego zaka\u017cenia jelita. Mo\u017cliwe
\nby\u0142oby operacyjne usuni\u0119cie cz\u0119\u015bci jelita b\u0119d\u0105cej w stanie zapalnym, co zachowa\u0142oby jego
\nnik\u0142e szanse prze\u017cycia. Rodzice Maxa nie wyra\u017caj\u0105 na to zgody, gdy\u017c nie chc\u0105, aby cierpia\u0142
\nz powodu operacji i czuj\u0105, \u017ce jako\u015b\u0107 jego \u017cycia nigdy nie b\u0119dzie odpowiednia. Jako lekarz
\nprowadz\u0105cy, uwa\u017caj\u0105 Pa\u0144stwo, \u017ce nale\u017cy przeprowadzi\u0107 operacj\u0119 i zastanawiaj\u0105 si\u0119
\nPa\u0144stwo, jak post\u0105pi\u0107 z odmow\u0105 rodzic\u00f3w.
\n98
\n* Zaproponowane przez dr. Geralda Neitzke i pani\u0105 Mareike Moeller z Medycznej Szko\u0142y Wy\u017cszej w
\nHanowerze, Niemcy.
\nZAKA\u017bENIE WIRUSEM HIV*
\nPan S. jest \u017conaty i ma dwoje dzieci w wieku szkolnym. Jest leczony w Pa\u0144stwa klinice na
\nrzadk\u0105 odmian\u0119 zapalenia p\u0142uc, cz\u0119sto powi\u0105zan\u0105 z AIDS. Badanie wykazuje, \u017ce faktycznie
\njest nosicielem wirusa HIV. Pan S. stwierdza, \u017ce sam chce zdecydowa\u0107, czy i kiedy
\npoinformowa\u0107 \u017con\u0119 o zara\u017ceniu. Podkre\u015blaj\u0105 Pa\u0144stwo, \u017ce ochrona przed zaka\u017ceniem mo\u017ce
\nuratowa\u0107 \u017conie \u017cycie. Poza tym wa\u017cne jest, aby sama podda\u0142a si\u0119 testowi HIV. W
\nprzypadku pozytywnego wyniku mia\u0142aby mo\u017cliwo\u015b\u0107 przyjmowania lek\u00f3w, kt\u00f3re
\nspowolni\u0142yby wybuch choroby, przed\u0142u\u017caj\u0105c w ten spos\u00f3b jej \u017cycie. Sze\u015b\u0107 tygodni p\u00f3\u017aniej
\npan S. zjawia si\u0119 w klinice w celu badania kontrolnego. Odpowiadaj\u0105c na Pa\u0144stwa pytanie,
\nm\u00f3wi, \u017ce jeszcze nie poinformowa\u0142 \u017cony. Nie chce, aby dowiedzia\u0142a si\u0119 o jego kontaktach
\nhomoseksualnych, gdy\u017c obawia si\u0119, \u017ce go opu\u015bci i rodzina si\u0119 rozpadnie. Aby j\u0105 chroni\u0107,
\nodbywa\u0142 z ni\u0105 jedynie \u201ebezpieczniejsze\u201d stosunki seksualne. Jako lekarz prowadz\u0105cy,
\nzastanawiaj\u0105 si\u0119 Pa\u0144stwo, czy nie powinni poinformowa\u0107 pani S. o zaka\u017ceniu m\u0119\u017ca wbrew
\njego woli, aby sama mog\u0142a rozpocz\u0105\u0107 leczenie, je\u015bli oka\u017ce si\u0119 to potrzebne.
\nLECZENIE WI\u0118\u0179NIA
\nW ramach swych obowi\u0105zk\u00f3w zawodowych, co dwa tygodnie sp\u0119dzaj\u0105 Pa\u0144stwo jeden
\ndzie\u0144 w pobliskim zak\u0142adzie karnym, lecz\u0105c wi\u0119\u017ani\u00f3w. W dniu wczorajszym zajmowali si\u0119
\nPa\u0144stwo wi\u0119\u017aniem, kt\u00f3ry mia\u0142 wiele zadrapa\u0144 na twarzy oraz tu\u0142owiu. Na pytanie, co by\u0142o
\ntego przyczyn\u0105, pacjent odpowiedzia\u0142, \u017ce podczas przes\u0142uchania zosta\u0142 zaatakowany przez
\ns\u0142u\u017cb\u0119 wi\u0119zienn\u0105, gdy odm\u00f3wi\u0142 odpowiedzi na postawione pytania. Chocia\u017c jest to
\npierwszy tego rodzaju przypadek, z jakim maj\u0105 Pa\u0144stwo do czynienia, s\u0142yszeli ju\u017c Pa\u0144stwo
\nod innych lekarzy o podobnych zdarzeniach. S\u0105 Pa\u0144stwo przekonani, \u017ce nale\u017cy co\u015b w
\nzwi\u0105zku z tym zrobi\u0107, lecz pacjent odmawia upowa\u017cnienia Pa\u0144stwa do ujawnienia
\ninformacji na jego temat z obawy przed odwetem ze strony w\u0142adz wi\u0119ziennych. Co wi\u0119cej,
\nnie s\u0105 Pa\u0144stwo pewni, czy wi\u0119zie\u0144 powiedzia\u0142 prawd\u0119; stra\u017cnik, kt\u00f3ry go przyprowadzi\u0142,
\nstwierdzi\u0142, \u017ce wda\u0142 si\u0119 on w b\u00f3jk\u0119 z innym wi\u0119\u017aniem. Maj\u0105 Pa\u0144stwo dobre stosunki z
\npracownikami s\u0142u\u017cby wi\u0119ziennej i nie chcieliby Pa\u0144stwo dzia\u0142a\u0107 na ich szkod\u0119,
\nprzedstawiaj\u0105c nieuzasadnione oskar\u017cenia o z\u0142e traktowanie wi\u0119\u017ani\u00f3w. Jak powinni
\nPa\u0144stwo w tej sytuacji post\u0105pi\u0107?
\n99
\nZBIORY PRZYPADK\u00d3W DO ANALIZOWANIA
\nUNESCO \u2013 przypadki z zakresu \u015bwiadomej zgody \u2013
\nhttp:\/\/research.haifa.ac.il\/~medlaw\/
\nwww.ethics-network.org.uk\/Cases\/archive.htm
\nSzko\u0142a Zdrowia Publicznego w Harwardzie – przypadki z zakresu mi\u0119dzynarodowych
\nbada\u0144 naukowych \u2013 www.hsph.harvard.edu.bioethics\/
\nwww.commat.org\/
\nDECYZJA ZWI\u0104ZANA Z ZAKO\u0143CZENIEM \u017bYCIA
\nDo Pa\u0144stwa szpitala zostaje przyj\u0119ta z domu opieki 80-letnia kobieta na leczenie zapalenia
\np\u0142uc. Jest s\u0142aba i ma lekk\u0105 demencj\u0119. Skutecznie lecz\u0105 Pa\u0144stwo zapalenie p\u0142uc, lecz tu\u017c
\nprzed wypisaniem kobiety z powrotem do domu opieki doznaje ona udaru, w wyniku
\nkt\u00f3rego jest sparali\u017cowana z prawej strony i nie mo\u017ce si\u0119 sama od\u017cywia\u0107. Pacjentka jest
\nsztucznie od\u017cywiana, co najwyra\u017aniej stanowi dla niej dyskomfort, i po wielu pr\u00f3bach
\nwyrwania lew\u0105 r\u0119k\u0105 zg\u0142\u0119bnika, jej rami\u0119 zostaje unieruchomione. Pacjentka nie jest w
\nstanie wyrazi\u0107 swej woli w inny spos\u00f3b. Poszukiwanie dzieci lub innych krewnych, kt\u00f3rzy
\nmogliby podj\u0105\u0107 decyzje o jej leczeniu, nie przynosi rezultat\u00f3w. Po paru dniach dochodz\u0105
\nPa\u0144stwo do wniosku, \u017ce stan pacjentki prawdopodobnie si\u0119 ju\u017c nie polepszy, a jedynym
\nsposobem ul\u017cenia jej cierpieniu jest podawanie jej \u015brodk\u00f3w uspokajaj\u0105cych albo
\nod\u0142\u0105czenie sztucznego od\u017cywiania i pozwolenie jej umrze\u0107. Co powinni Pa\u0144stwo w tej
\nsytuacji uczyni\u0107?
\n100
\n\u015awiatowe Stowarzyszenie Lekarskie (WMA) jest globalnym przedstawicielem lekarzy,
\nbez wzgl\u0119du na ich specjalizacj\u0119, miejsce zamieszkania lub praktykowania. Misj\u0105 WMA
\njest s\u0142u\u017cenie ludzko\u015bci poprzez d\u0105\u017cenie do osi\u0105gania najwy\u017cszych mo\u017cliwych
\nstandard\u00f3w opieki medycznej, etyki, nauki, edukacji oraz praw cz\u0142owieka, wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119
\nze zdrowiem, dla wszystkich ludzi. Dzia\u0142 Etyki WMA zosta\u0142 utworzony w 2003 roku w celu
\nkoordynowania i opracowywania stanowisk oraz rozszerzania dzia\u0142alno\u015bci WMA w
\nzakresie etyki w trzech p\u0142aszczyznach: kontakt\u00f3w z innymi organizacjami
\nmi\u0119dzynarodowymi aktywnymi w dziedzinie etyki; propagowania wiedzy za pomoc\u0105
\nkonferencji oraz strony internetowej WMA; opracowywania nowych materia\u0142\u00f3w
\nedukacyjnych z zakresu etyki, takich jak niniejszy Podr\u0119cznik.
\n\u015awiatowe Stowarzyszenie Lekarskie
\nB.P. 63, 01212 Ferney-Voltaire Cedet, Francja
\ne-mail: wma@wma.net \u25cf fax: (+33) 450 40 59 37
\nwww.wma.net
\nNaczelna Izba Lekarska jest jednostk\u0105 organizacyjn\u0105 samorz\u0105du zawodowego lekarzy i
\nlekarzy dentyst\u00f3w w Polsce dzia\u0142aj\u0105cego na podstawie ustawy z dnia 2 grudnia 2009 r.
\no izbach lekarskich. Pozosta\u0142ymi jednostkami samorz\u0105du lekarskiego s\u0105 23 okr\u0119gowe
\nizby lekarskie oraz Wojskowa Izba Lekarska.
\nSamorz\u0105d lekarski reprezentuje osoby wykonuj\u0105ce zawody lekarza i lekarza dentysty i
\nsprawuje piecz\u0119 nad nale\u017cytym wykonywaniem tych zawod\u00f3w.<\/p>\n"},"caption":{"rendered":"

ethics_manual_polish 1 \u015aWIATOWE STOWARZYSZENIE LEKARSKIE (WORLD MEDICAL ASSOCIATION) PODR\u0118CZNIK ETYKI LEKARSKIEJ 2 \u00a9 Copyright by World Medical Association, Inc 2005. Wszelkie prawa zastrze\u017cone. \u017badna cz\u0119\u015b\u0107 tej publikacji nie mo\u017ce by\u0107 reprodukowana, przechowywana w systemie archiwizacji i wyszukiwania danych lub przekazywana w jakiejkolwiek formie b\u0105d\u017a za pomoc\u0105 jakichkolwiek urz\u0105dze\u0144 elektronicznych, kopiuj\u0105cych, nagrywaj\u0105cych lub innych, bez uprzedniej, […]<\/p>\n"},"alt_text":"","media_type":"file","mime_type":"application\/pdf","media_details":{},"post":682,"source_url":"https:\/\/www.wma.net\/wp-content\/uploads\/2016\/11\/ethics_manual_polish.pdf","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7063"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/wp-json\/wp\/v2\/media"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/attachment"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.wma.net\/fr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7063"}]}}